ReportageDodenherdenking

Twee minuten stilte in de leegte, op de Dam en in het hele land

Trompettist Arjan Muller en zijn partner Ineke van Kapel spelen vanaf de dorpskerk in Puttershoek het trompetsignaal Taptoe.Beeld Arie Kievit

Het had, bij het jubileum van 75 jaar bevrijding, een grote Dodenherdenking moeten worden. Het werd ondanks een geheel lege Dam een memorabele herdenking, mede door de emotionele toespraak van de koning waarin hij zijn overgrootmoeder Wilhelmina niet spaart.

Het treinstation Muiderpoort, gelegen aan de rand van de Indische Buurt in Amsterdam-Oost, is een monument van het Nieuwe Bouwen, de lekker lichte en zakelijke architectuurstijl van voor de oorlog. Het was af in 1939 en dus eigenlijk nog splinternieuw toen de nazi’s hier drie jaar later hun transporttreinen lieten vertrekken. Meer dan 11 duizend Joden zijn vanaf hier naar Westerbork in Drenthe gedeporteerd en veelal later vergast in de vernietigingskampen.

Hier is ook Jules Schelvis weggevoerd, de overlevende van Sobibor wiens levensverhaal koning Willem-Alexander maandag in een toespraak op de verlaten Dam in herinnering riep. ‘Ik hoor nog zijn woorden: honderden omstanders hebben zonder vorm van protest toegekeken hoe de overvolle trams, onder strenge bewaking, voorbij reden’, zei Willem-Alexander. ‘Sobibor begon in het Vondelpark. Met een bordje ‘Voor Joden verboden’.’

Rituelen

De oorlogsjaren drijven als een eiland in de tijd weg. Met vereende krachten wordt jaar na jaar voorkomen dat ze al verdwijnen achter de horizon van het nationale geheugen. Het had zodoende in 2020 een grote herdenking moeten worden. Het jubileum van 75 jaar bevrijding, ingeleid door een herdenking die gewicht kreeg omdat de laatste overlevenden daar nog bij konden zijn. Maar het liep anders.

In een normaal jaar begint bij het Muiderpoortstation op 4 mei een stille tocht. De Indische Buurt beleeft er de Dodenherdenking mee, zoals talloos veel wijken, dorpen en gemeenten hun eigen rituelen hebben om de twee minuten stilte in te leiden. In al die plaatselijke bijeenkomsten resoneert in de samenleving die ene nationale herdenking van de kransen en de vips op de Dam.

Koning Willem-Alexander en koningin Maxima tijdens de Nationale Dodenherdenking.Beeld ANP

Dertig emmers met tulpen zijn er nu neergezet bij Muiderpoort, zonder verder vertoon. In de kleuren rood, wit en paars. De vlag hangt er halfstok, en naast de mast houdt een camera van de politie de wacht. Op het Ceramplein, het eindpunt van de jaarlijkse stille tocht, staan ook emmers vol met tulpen – in totaal zijn er in een landelijke actie 15.212 bosjes per Tikkie besteld en door het Nationaal Comité 4 en 5 mei over 75 monumenten verspreid.

Het meer dan honderd jaar oude stratenplan brengt hier via de Celebesstraat en de Molukkenstraat de oude koloniale archipel van Indië tot leven. Voor de oorlog woonden in de buurt veel Joodse Amsterdammers. In de Eerste Atjehstraat liggen voor de deur van de fietsenstalling op nummer 40 A in de stoep twee struikelstenen. Hier woonden Levie Vuisje en Eva Vuisje Catsiohn, staat er. Beiden op 28 september 1942 vermoord in Auschwitz.

Op het Ceramplein komen zes bewoners toch om acht uur bij het monument bijeen, op gepaste afstand, en onder toeziend oog van twee agenten. Aan de huizen wapperen vijf vlaggen halfstok – de Dokkumer Vlaggen Centrale heeft naar eigen zeggen vijf keer zoveel vlaggen verkocht dan normaal in deze tijd van het jaar. Niemand speelt hier trompet. Wel toetert er een auto even verderop. Na afloop zet niemand vanaf het balkon het Wilhelmus in.

‘Burgemeester’ Busra van Madurodam legt een krans.Beeld EPA

Unheimische samenloop

Op straat gebeurt het niet in tijden van het virus. De Nederlanders zijn met de hashtag #ikherdenkthuis voor de televisie beland, en daar spreekt de koning over de unheimische samenloop van toen en nu, voor jong en oud.

‘Het voelt vreemd op een bijna lege Dam. Maar ik weet dat u, dat jij, deze Nationale Herdenking meebeleeft en dat we hier samen staan. In deze uitzonderlijke maanden hebben wij allemaal een deel van onze vrijheid op moeten geven. Sinds de oorlog heeft ons land iets dergelijks niet gekend. Nu maken we zelf een keuze. In het belang van leven en gezondheid. Toen werd de keuze voor ons gemaakt.’

Minister De Jonge legt een krans in Loenen. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Koning Willem-Alexander roemt natuurlijk de ‘helden die bereid waren te sterven voor onze vrijheid en onze waarden’. Maar hij heeft veel meer woorden over voor de wijze waarop de Nederlanders tekortschoten in het opkomen voor hun Joodse landgenoten en andere medeburgers in nood. Ze ‘voelden zich onvoldoende gesteund’, zegt Willem-Alexander en hij spaart daarbij opvallend genoeg koningin Wilhelmina niet. ‘Ook vanuit Londen, ook door mijn overgrootmoeder, toch standvastig en fel in haar verzet. Het is iets dat me niet loslaat.’

Even later is het op televisie tijd voor poëzie, als aftrap van Theater na de Dam. De twintiger Leo Vroman ontkwam in de meidagen van 1940 naar Londen, als Engelandvaarder, om daarna zijn studie biologie te vervolgen in Jakarta – dat toen nog Batavia heette in de slotjaren van Nederlands-Indië. Ontsnapt aan Auschwitz belandde de Joods-Nederlandse dichter daar in de Jappenkampen. Na de oorlog schreef hij ‘Vrede’.

Kom vanavond met verhalen

hoe de oorlog is verdwenen,

en herhaal ze honderd malen:

alle malen zal ik wenen.

Het is een evergreen uit de oorlogspoëzie, die vast ook de komende 75 jaar voortleeft.

Mijn Bevrijding
De Volkskrant presenteerde de afgelopen maanden 75 verhalen van ooggetuigen van de oorlog en de bevrijding. Op deze site hebben we ze gebundeld – met alle afgelaste bevrijdingsfestiviteiten is vandaag een goed moment om er door te grasduinen. 

4 mei-lezing Arnon Grunberg: Herdenken gaat uit van de vaststelling dat het verleden niet voltooid is
Als herdenken ook verlangen naar kennis is, dan zijn details belangrijk, zegt Arnon Grunberg in zijn 4 mei-lezing die hij uitsprak in de Nieuwe Kerk in Amsterdam. Want kennis bestaat uit details.

Herdenken anno 2020: ‘Het voelt een beetje alsof ik de boel in de steek laat’
Hoe herdenken we nu we vooral binnen moeten blijven? En: met welk gevoel doen we dat? Vijf mensen, met een sterk gevoel bij 4 en 5 mei, vertellen wat allemaal anders is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden