Twee miljoen verminkte meisjes

De verminking heet obstetrische fistel. Een vergeten en verborgen handicap, die vooral veel voorkomt bij meisjes in de Afrika, die vroeg zwanger zijn geraakt....

ADDIS ABEBA Aster zit voorovergebogen en oefent haar benen met een katoenen, rondgeknoopte band. Ze is het lopen verleerd. Negen jaar lang lag zij op een plank in een donkere hut. Haar broer en haar zus brachten haar eten. Ze heeft een handicap die mensen vies vinden, walgelijk. De bevalling was misgelopen. De baby was dood en zij was stukgegaan van onderen.

De kwaal heet obstetrische fistel. Bij een moeilijke geboorte beukt het hoofdje van de baby (dat te groot is of verkeerd ligt) zo hard op het bekken dat het weefsel tussen de vagina en de blaas, soms ook de darmen, afsterft. Er ontstaat een gat. De urine loopt er zo uit.

Het komt veel voor bij meisjes, wier bekkens nog niet volgroeid zijn. Die meisjes wonen in de Derde Wereld, in afgelegen streken, ver van medische hulp en de keizersnede die het drama kan voorkomen. Het bevolkingsfonds van de Verenigde Naties (Unfpa) schat dat twee miljoen vrouwen met de verminking rondlopen. Elk jaar komen er tussen de vijftig- en honderdduizend bij.

Mogelijk zijn het er veel meer, want obstetrische fistels zijn een verborgen kwaal. Vrouwen kruipen weg uit schaamte, of worden weggestopt. Echtgenoten verstoten hun stinkende vrouw. Haar ouders nemen haar weer op, maar brengen haar onder in een geïsoleerde plek, alleen met haar drek, zoals Aster.

Zij heeft nog geluk. Ze is nu opgenomen in het Fistel Ziekenhuis van Addis Abeba, de hoofdstad van Ethiopië. Zij kan worden geopereerd, zodra haar benen het weer goed doen. De gaten worden gedicht. Aster is inmiddels 26 maar ze zal weer een gewoon leven kunnen leiden.

Catherine Hamlin (78) leidt het fistel-ziekenhuis. Dat stichtte ze in 1975 met haar echtgenoot en collega-gynaecoloog Reginald, die in 1993 overleed. Ze kwamen in 1959 uit Australië en Nieuw-Zeeland naar Ethiopië en zijn er altijd gebleven. In het regeringsziekenhuis waar ze eerst werkten, kwam af en toe 'zo'n arm kind' binnen, zegt ze. Tot dan toe werden ze meestal niet geopereerd. De Hamlins gingen dat wel doen. De mond op mond reclame, 'er is bestaat genezing', werkte snel. Zo kwam de noodzaak voor het fistel-ziekenhuis, geheel gefinancierd met donaties. De behandeling kost 450 euro maar is gratis.

Het bevolkingsfonds ziet het ziekenhuis nu als een model. Alleen in Nigeria bestaan vergelijkbare klinieken. In Nigeria zijn naar schatting een miljoen vrouwen met obstetrische fistels. In Ethiopië ligt de schatting op tweehonderdduizend. Elk jaar lopen in Ethiopië ruim achtduizend vrouwen een fistel op, zegt Ruth Kennedy, een Britse vroedvrouw en Hamlins rechterhand. In het ziekenhuis kunnen ze hooguit 1500 patiënten per jaar helpen. De achterstand groeit.

Dokter Hamlin ontvangt een meisje in een vuile jurk. Ze moet eerst op haar gemak worden gesteld, zegt Hamlin, de nieuwkomers zijn zo schrikachtig en vol schaamte over zichzelf. Het meisje zit op een krukje in een ontvangstkamertje. Het komt allemaal weer goed, zegt de dokter. Ze is een mooi meisje en zal een mooie jurk krijgen. En als ze terugkomt in haar dorp zal iedereen haar bewonderen. 'Een man zal weer verliefd op je worden.'

Het meisje glimlacht ongemakkelijk. Inderdaad, haar man heeft haar verstoten. Adanesh is haar naam, vertelt ze. Ze is zeventien. Ze had vijf dagen weeën gehad. Haar vader werd bang en wilde dat ze naar het ziekenhuis ging. Hij verkocht een schaap voor het vervoer naar de kliniek. Een lange, ruige rit. Het was te laat. Onderweg kwam de baby. Slap geworden door de dood.

Even later spreekt de dokter, een lange, magere vrouw met een mooi, gerimpeld gezicht, afscheidswoorden tot vier kleine vrouwen, die geopereerd zijn en naar huis zullen gaan. (De meeste patiënten zijn klein: ondervoeding is een van de oorzaken van de moeizame bevallingen.) Ze hebben hun nieuwe jurken aan. Binnen een jaar zullen ze een leuke man vinden, voorspelt Hamlin. Gegniffel. Maar als de baby in aantocht is, moeten ze naar het ziekenhuis gaan, waarschuwt de dokter met klem. Anders lopen ze grote kans opnieuw in het fistel-ziekenhuis te belanden.

De helft van de vrouwen die geopereerd zijn, hebben een succesvolle nieuwe bevalling, zegt Ruth Kennedy. De anderen blijven te verminkt voor plezierige seks. Of de ovulatie stopt door het trauma van de misgelopen bevalling. Volgens haar statistieken lukt de operatie in 90 procent van de gevallen, bij 7 procent is een tweede operatie nodig. Bij 3 procent van de vrouwen is een ingreep onmogelijk. Die kunnen meestal niet terug naar huis. Daar zou hen isolement wachten. Hyena's komen af op hun stank. Daarom neemt het ziekenhuis die vrouwen in dienst en leidt hen op tot ziekenverzorgsters. Dertig lopen er nu rond. Niet iedereen kan aan het werk, de toeloop is te groot.

Voor de niet te helpen meisjes en vrouwen bouwt het ziekenhuis een 'Vreugdedorp'. Het is bijna af. De route leidt over een afgrijselijke hobbelweg, dwars door een armzalig legerkamp. Het nieuwe patiëntendorp is een oase in een dor landschap, afgerasterd met een hek. (Kennedy: 'Dat moet wel met zulke kwetsbare vrouwen zo dicht bij soldaten.') Witte huizen voor kleine groepen vrouwen staan in een cirkel rond een gemeenschappelijke ruimte met rieten puntdak.

Er komen tuinen, er is een vijver aangelegd om in te vissen, er is een waterleiding, overal verlichting. Er komt een eerstehulppost met een verpleegster, een auto om in nood naar het ziekenhuis, dertig kilometer ver weg, te sjezen. Alles betaald uit donaties.

'Het is natuurlijk erg dat de vrouwen die hier komen zonder hun familie zullen leven,' zegt Kennedy, 'maar thuis gaat niet, ze zijn vaak te ziek, velen hebben een stoma. Hier hoeven ze zich geen financiële zorgen te maken, ze kunnen leven in betrekkelijke luxe, dat hebben ze verdiend.'

Memitu Gashe is de succesvolste onherstelbare fistellijdster. Veertig jaar geleden maakte een traditionele genezer een einde aan vier dagen weeën en haalde een dood kind uit haar baarmoeder. Gashe was toen zestien jaar en al twee jaar gelukkig getrouwd, vertelt ze. Haar man en broer droegen haar in een hangmat naar de weg, het begin van een helse busrit naar Addis Abeba. Reginald Hamlin opereerde haar, tevergeefs.

Als troost leidde hij haar op als zijn operatieassistente. Zo goed was Memitu dat de chirurg haar zelf operaties liet uitvoeren. Tweeduizend heeft ze er inmiddels verricht. Ze kreeg er een medaille voor van de Britse chirurgenvereniging.

Als je niet beter zou weten, lijkt het fistel-ziekenhuis wel een meisjes-zomerkamp. Steun aan elkaar is de belangrijkste psychische hulp, zegt Ruth Kennedy, al is er ook een vrijwilligster die komt praten. Soms moeten de meisjes met twee in een bed, omdat er plaatsgebrek is. Maar ze vinden het eerder fijn, ook al lekken ze de hele nacht.'

Er is plaats voor 120 patiënten. De aanloop is veel groter. Iedereen wordt toegelaten. De opslagschuur is al provisorisch omgebouwd tot slaapzaal. Het kippenhok is nu aan de beurt.

Op het gazon zitten de nieuwkomers bij elkaar. 'Een paar dagen geleden zat ieder alleen, kijk nu vlechten ze elkaars haar.' Een meisje is nog maar acht jaar. Ze spreekt niet meer. 'Verkrachting', zegt Kennedy: een wond tussen haar vagina en darm. Het meisje kijkt ons aan. Kennedy: 'Ik zie haar voor het eerst glimlachen.'

Kinderhuwelijken zijn een oud gebruik in Ethiopië en grote delen van de rest van Afrika. Meisjes worden echter steeds jonger uitgehuwelijkt, zegt Tasfanesh Belay van het ministerie van Gezondheidszorg. Zelf moest ze van haar ouders op haar zeventiende trouwen, maar ze bedong dat ze eerst haar studie mocht afmaken voor ze daadwerkelijk zou gaan samenwonen. Dat was haar redding. De aids-epidemie heeft de angst bij aanstaande echtgenoten dat hun bruid al seks voor het huwelijk heeft gehad alleen maar vergroot, zegt ze. Daarom worden meisjes ook steeds jonger gedwongen tot seks.

Dit wordt in de hand gewerkt door door de traditie van ontvoeringen in veel streken van Ethiopië, vertelt Tasfanesh. Als een familie een meisje niet wil uithuwelijken, wordt zij domweg geschaakt en verkracht. Vervolgens komt de familie van de man om over de bruidsprijs te onderhandelen. De familie van het geschonden meisje staat voor een voldongen feit. Volgens Tasfanesh lopen die huwelijken meestal snel stuk. De vrouw rest een verwoest leven.

Een derde gebruik waartegen de regering ten strijde trekt, is de besnijdenis van meisjes. Nog steeds treft het overgrote deel van de meisjes dit lot. In het ergste geval worden ze deels dichtgenaaid. Ook dat draagt volgens Tasfanesh bij aan haperende geboorten en het grote aantal fistelgevallen.

Die gebruiken zijn moeilijk te veranderen. Sinds enkele jaren is de minimumleeftijd om te trouwen wettelijk achttien jaar. Maar niemand houdt zich daaraan en politie noch justitie handhaaft de wet.

Ruth Kennedy vindt dat de regering de nadruk te veel op de cultuur legt en het eigen falen zo miskent. De grootste oorzaken zijn armoede en een afwezige gezondheidszorg. Honderd jaar geleden kwamen fistels in het Westen ook nog veelvuldig voor, maar de zorg en de keizersnede heeft de handicap vrijwel uitgeroeid. Daarom moet het meeste geld naar de gezondheidszorg, vindt zij. Alle studenten geneeskunde lopen een stage in het fistelziekenhuis, maar op het platteland hebben ze niet de middelen om hun kennis toe te passen.

In de moderne conferentiezaal van de VN in Addis Abeba zitten Hamlin en Kennedy wat verloren tussen vele tientallen deskundigen. De komende twee jaar zal de Unfpa campagne voeren voor de vrouwen met fistels, fondsen werven, ziekenhuizen openen, artsen opleiden, voorlichting geven. Na twee dagen vergaderen wankelt Catherine Hamlin vermoeid naar buiten. Dit is het uur van haar triomf. Eindelijk, na meer dan een kwart eeuw, zal de hele wereld zich om 'haar arme meisjes' bekommeren.

Het is fijn, zegt ze, ook voor Reginald daarboven: 'Hij zei altijd: kom laten we eens een kaarsje aansteken voor Afrika.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden