Twee keer een doodvonnis

'Met Benjamin heeft het lot een vuil spelletje gespeeld', schrijft de Italiaanse auteur Bruno Arpaia in zijn literaire docudrama De engel van de geschiedenis, en inderdaad kan een leven niet veel tragischer eindigen dan dat van de joods-Duitse filosoof Walter Benjamin....

Edwin Krijgsman

In de achterliggende maanden is het gestaag bergafwaarts gegaan met Benjamin, zoon uit de gegoede joods-Duitse burgerij. Hij is in 1933 nazi-Duitsland ontvlucht en heeft zijn heil gezocht in Parijs, waar hij aan zijn belangrijkste boek probeert te werken. Hij doet halfslachtige pogingen om naar Amerika te ontkomen, terwijl de situatie in Frankrijk met de dag precairder wordt. Uiteindelijk belandt hij in een interneringskamp, een verblijf vol ontberingen dat hij met zijn broze gestel ternauwernood overleeft. Kort na zijn vrijlating, door tussenkomst van een vriendin, besluit hij Parijs te ontvluchten en naar Marseille te reizen, om vervolgens naar Amerika te kunnen komen. Maar inmiddels blijken ook in de Franse havenstad alle vluchtwegen afgesloten, zodat Benjamin niets anders rest dan een zware voettocht over de Pyrenee

In gezelschap van een vrouw en haar zoon onderneemt hij deze hellevaart, zonder dat hij zijn loodzware tas met daarin het manuscript moment uit het oog verliest. Als het gezelschap in Spanje aankomt, blijkt er sinds dag een order van kracht die voorschrijft dat zij die geen uitreisvisum voor Frankrijk hebben, uitgeleverd moeten worden aan de Franse politie. Nadat eerder de opkomst van het nazisme het doodvonnis voor zijn wereld heeft betekend, ziet Benjamin hier zijn laatste illusie instorten.

Arpaia wisselt de hoofdstukken waarin hij die merkwaardige, archahe figuur van Benjamin naar zijn onafwendbare einde laat gaan, af met het relaas van de omzwervingen van Laureano Mahojo, een Spaanse republikein die tegen de franquisten heeft gevochten. De levenspaden van deze tegenpolen kruisen elkaar bij toeval op een Pyreneeflank, waar Mahojo iedere nacht met smokkelwaar overheen trekt. Het is aan deze avonturier dat Benjamin, alvorens het buisje morfine te ledigen, zijn manuscripten toevertrouwt. Maar zelfs aan gene zijde trekt het noodlot een lange neus naar hem; de stapel papier verdwijnt in een vuurtje dat Mahojo aanlegt tijdens een noodweer op de berg.

Het is knap hoe Arpaia in de twee afzonderlijke verhalen een volstrekt ander stilistisch register opentrekt, maar het is hem niet gelukt om die twee biografische strengen tot geheel te vlechten. Daarvoor verschillen de wereldvreemde, zwaarmoedige Benjamin en de losbol Mahojo als personages te veel in soortelijk gewicht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden