Twee jaar na de klap

New York was voor kunstenaars heel lang de kunsthoofdstad van de wereld. Is dat na de aanslag op het World Trade Centre nog steeds zo?...

Jacqueline Hassink, beeldend kunstenaar/fotograaf, woont sinds zes jaar in New York. 'De atmosfeer is ongelooflijk veranderd. De stad van de onbegrensdheid, de dynamiek, de glans en de glamour - dat gevoel is op 11 september met de grond gelijk gemaakt. New York is niet meer het Mekka van de kunstwereld.'

Florian Idenburg, architect, werkt voor Sanaa, een architectenbureau uit Tokio dat een van de zeven ontwerpen leverde voor de wederopbouw van Ground Zero: ''Dat voor het nieuwe WTC-gebouw het ontwerp van Daniel Libeskind is gekozen - een ontwerp van een ruïne - is typerend. Vroeger kwam iedereen naar New York vanwege de vernieuwende geest in de architectuur en stedenbouw. Maar nu?'

Jeroen Kooijmans, videokunstenaar. Keerde na een verblijf van twee jaar in New York terug naar Nederland: 'New York was een droomstad voor mij, een soort absurde film waarin je de mogelijkheid hebt van alles mee te maken. Maar de energiestromen draaiden zich na 9/11 van de ene op de andere dag om. Voor het Nederlandse filmtijdschrift Screen schreef ik columns, een soort dagboek van een politieagent. Maar in politieuniform op straat filmen of fotograferen, dat was na 9/11 echt uitgesloten.'

Erik Wesselo, beeldend kunstenaar, zat ten tijde van 9/11 in New York, is inmiddels terug in Nederland: 'Een demonstratie tegen de oorlog in Irak werd verboden omdat de politie de veiligheid niet kon waarborgen. De reservisten zijn heel vaak op straat, er zijn wegversperringen, mensen worden flink paranoïde gemaakt. Ik ken kunstenaars die met hun voeten richting Europa staan, ze willen niet continu met dit soort zaken te maken hebben.

Morad Bouchakour, fotograaf, keerde vlak na 9/11 terug naar Nederland: Het lijkt er op dat het aan het veranderen is. De vibe is heel goed. Maar je moet er wel rekening mee houden dat je daar niets kwijt kan dat op een of andere manier kritisch is over 11 september. Ik ben voorzichtig optimistisch. Ik ga binnenkort terug.'

Jacqueline Hassink: 'Veel kunstenaars keren terug naar waar ze vandaan komen. Dat heeft deels te maken met de politieke onzekerheid, met de angst voor nieuwe aanslagen. En met de economische crisis, die al voor 9/11 inzette, en onmiskenbaar zijn weerslag op het kunstleven heeft.'

Jeanne Wikler, cultureel attaché in New York: 'In Amerika bestaan geen structurele kunstsubsidies zoals in Nederland. Bijna altijd zijn kunstenaars en gezelschappen afhankelijk van donoren of endowments: giften op bankrekeningen waarmee wordt gespeculeerd en waarvan de rente wordt gebruikt om culturele activiteiten op te zetten. Vanwege de economische crisis slinkt het aantal giften enorm. Dat was direct al voelbaar na het klappen van de dotcom-zeepbel. 11 September heeft een extra push gegeven aan een ontwikkeling die al gaande was.'

Jeroen Kooijmans: 'Voor 9/11 had ik een afspraak gemaakt deel te nemen aan expositie in het New York Centre for Media Arts. In de maand na de ramp ging dat failliet, sponsors hadden zich massaal teruggetrokken. Een galeriehouder die eerst geïnteresseerd was, zei geen ''risicotentoonstellingen'' meer te kunnen maken met onbekende kunstenaars.'

Faiyaz Jafri, illustrator, woont vijf jaar in New York: 'De opdrachten die ik de afgelopen twee jaar voor de Amerikaanse markt heb gekregen zijn op de vingers van één hand te tellen. Daarbij komt dat mijn werk vlak voor 11 september redelijk gewelddadig was, met veel bloed en dood. Daar hoef je echt niet mee aan te komen op een markt die op supersafe speelt.'

Petra van Noort, vaste danseres bij het ensemble Susan Marshall & Company. Sinds 6 jaar in New York: 'Vorig seizoen hadden we een tournee in twaalf steden, nu zijn dat er drie. Normaal repeteren we dertig weken, nu kunnen er maar zestien betaald worden.'

Beppie Blankert, choreografe, werkt afwisselend in New York en Amsterdam: 'Dansers verdienen momenteel werkelijk helemaal niets in New York. In februari had ik daar een regie staan, maar repeteren met vier dansers - dat bleek bijna onmogelijk. Je kunt ze nauwelijks op één dag bij elkaar krijgen, want ze hebben er allemaal nog twee banen naast om het hoofd boven water te kunnen houden.'

Petra van Noort: 'Over zoiets abstracts als moderne dans is het misschien moeilijk vast te stellen, maar ik heb het idee dat er sinds 11 september meer existentialistische thema's worden aangesneden. Pascal Rekoert bijvoorbeeld schreef het dansstuk God, waarin via een voice over de stem van God klinkt - samengesteld uit vele verschillende stemmen. Dans mag weer een boodschap hebben - voorheen werd dat als te kitsch, te belerend beschouwd.'

Jacqueline Hassink: 'In de beeldende kunst en de fotografie is er nauwelijks iets veranderd. Of nu ja, je ziet een groeiende interesse voor de Arabsische wereld.'

Sjoerd de Jong, acteur, speelt in de musical 42 Street. Woont sinds 1984 in New York: 'Of de aanslagen van 9/11 hun weerslag hebben gehad op het theater in New York? Dat is heel interessant: je merkt er geen donder meer van.

Ivo van Hove, artistiek leider van Toneelgroep Amsterdam, directeur van het Holland Festival. Gaat 2 à 3 keer per jaar naar New York: 'Off-Broadway niet, nee. Bij theatermakers daar leeft het gevoel dat het inadequaat zou zijn iets met de ramp te doen, dat het niks zou toevoegen. Er worden weer gewoon bewerkingen van romans, teksten van jonge auteurs gespeeld. Maar op Broadway zijn de gevolgen van 9/11 wel merkbaar: er wordt lichter geprogrammeerd, mensen willen weer lachen.'

Robin de Levita, theaterproducent en lid van de raad van bestuur van Stageholding van Joop van den Ende: 'Op Broadway lopen op dit moment ontzettende weinig toneelstukken. Het merendeel is musical. Daarvan doen de klassieke dramatische musicals het niet meer zo goed. Les Misérables bijvoorbeeld is onlangs dicht gegaan. Terwijl heel luchtige voorstellingen als The Producers, Hairspray en Mamma Mia! lekker lopen. Maar het is erg moeilijk om te zeggen of dat nou alleen door nine-eleven komt.'

Jeanne Wikler: 'Het escapisme in het theater is niet groter dan voorheen. Sterker nog: een deprimerend stuk als The long day's journey into the night van Eugene O'Neill - vier uur lang doffe ellende op toneel - viert triomfen. Elke dag uitverkocht.'

Ivo van Hove: 'Sorry hoor, maar in dat stuk spelen beroemde filmsterren als Philip Seymour-Hofman en Vannessa Redgrave. Dat stuk is een uitzondering, op Broadway, dankzij hen.

Florian Idenburg: 'Vroeger liep de architectuur in New York in technologisch opzicht voorop. Maar het wordt steeds moeilijker om hier vernieuwend te bouwen. Dat heeft direct te maken met 11 september. Door de claims die na de aanslagen werden ingediend, zijn veel verzekeringsmaatschappijen failliet gegaan. Maatschappijen vragen nu torenhoge premies. Ik merk het aan het museum dat ons bureau in Ohio bouwt - dat bestaat uit dragende, glazen wanden. Vrijwel geen verzekeringsmaatschappij die het risico aan durfde te gaan.'

Jeanne Wikler: 'Op een conferentie ontmoette ik een jonge Schotse architect die zich bezig houdt 'met architecture voor humanity'. Mobiele ziekenhuizen, huizen voor daklozen, tijdelijk onderkomens na aardbevingen, dat soort dingen. Voor 9/11 verzond hij zijn nieuwsbrief naar 1200 abonnees. Na 9/11 zijn dat er zevenduizend. Er is een nieuwe generatie die er echt om geeft. Voorheen was dat gewoon niet sexy.'

Faiyaz Jafri: 'De eerste drie weken na de aanslag, toen zag je overal kameraadschap. Nu is het weer helemaal ieder voor zich. Het is gewoon survival.'

Jacqueline Hassink: 'Ik sprak laatst een vriendin, een New Yorkse van zeventig jaar. Die zei : ''Dit is de eerste periode in mijn leven, dat ik denk: hoe moet dat in de toekomst hier?'

Florian Idenburg: 'Ik zou hier nooit een architectenbureau beginnen. Zodra onze opdracht voor een museum in New York af is, wil weg. Naar China. In New York is iedereen bang voor later. In China denkt men: ''Morgen brengt een betere dag.'' Die mentaliteit, dat optimisme, dat heerste ooit ook hier.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden