analyse

Twee jaar na de ingrijpende stikstofuitspraak is er nog vrijwel niets gebeurd om de uitstoot te verlagen. Waarom niet?

Terwijl de boeren woensdag opnieuw protesteren, is er twee jaar na de stikstofuitspraak van de Raad van State nog weinig gedaan om de uitstoot te verlagen. Waarom niet? De vijf voornaamste knelpunten.

De boeren hebben nog geen enkele dwingende maatregel opgelegd gekregen. Beeld ANP
De boeren hebben nog geen enkele dwingende maatregel opgelegd gekregen.Beeld ANP

Duizenden boeren protesteren woensdag opnieuw in Den Haag en elders in Nederland tegen de maatregelen die de overheid wil nemen om de uitstoot van stikstof te verminderen. Dat die uitstoot omlaag moet, staat vast. Vooral rond natuurgebieden komt anders de bouw van woningen en wegen niet meer op gang. Dat is het gevolg van de ingrijpende uitspraak die de Raad van State in 2019 deed: de kwetsbare natuur in Nederland wordt niet genoeg beschermd tegen stikstof.

Premier Mark Rutte noemde, voordat corona zich aandiende, het stikstofprobleem ‘de grootste crisis tijdens mijn premierschap’. De rapporten waarin staat dat een forse reductie van de veestapel onvermijdelijk is, blijven neerslaan op het Binnenhof. Dinsdag concludeerde het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) dat de voorgenomen aanscherping van de Europese klimaat- en natuurdoelen een drastische verlaging van de Nederlandse landbouwproductie onontkoombaar maakt.

Twee jaar na het oordeel van de Raad van State ligt de vraag op tafel: wat is er in de tussentijd gebeurd?

Vrijwel niets, concludeert Johan Vollenbroek van MOB, de milieuorganisatie die via een juridische strijd bereikte dat het stikstofbeleid (Programma Aanpak Stikstof) in 2019 aan flarden werd geschoten. Ja, er is een nieuwe ‘gemankeerde’ wet aangenomen, verzucht Vollenbroek. Met reservering van miljarden euro’s voor onder meer sluiting van agrarische bedrijven, maar de aanpak blinkt uit in vaagheid. Veel is gebaseerd op vrijwilligheid en op een groot vertrouwen in de ‘markt’ die het wel gaat oplossen.

‘Concrete maatregelen?’ Volgens milieuhoogleraar Jan Willem Erisman van de Leiden Universiteit zijn die er tot nu toe nauwelijks. De verlaging van de maximumsnelheid van 130 naar 100 kilometer per uur is zo ongeveer de enige. Een kleine bijdrage aan herstel van natuur. Ook de boze boeren, met een uitstoot van 46 procent de grootste vervuilers, hebben nog geen enkele dwingende maatregel opgelegd gekregen.

Dat de weg uit de stikstofimpasse nog niet is gevonden, blijkt ook uit de honderden – ten onrechte – verleende vergunningen die MOB met succes weet aan te vechten bij rechters. ‘Twee jaar na de uitspraak van de Raad van State moeten er eindelijk echte keuzes worden gemaakt’, zegt Vollenbroek van MOB. ‘Met het stikstofdossier blijven regeringen iedere keer langs het randje lopen’, vindt Erisman. ‘Om de economie te sparen worden steeds constructies verzonnen om maar niet echt afstand te hoeven nemen van het ravijn.’

Op welke punten loopt de aanpak van stikstof, en daarmee ook de economie, vast?

Drukte op de snelweg A15 nabij Papendrecht.  Beeld ANP
Drukte op de snelweg A15 nabij Papendrecht.Beeld ANP

1. Voor wegen wordt een foute rekenmethode gehanteerd

Na de agrarische sector en de industrie is het verkeer de derde emissiebron. Bij wegenprojecten wordt alleen de stikstofneerslag binnen 5 kilometer als potentiële schade aan de natuur meegeteld. Dat die rekenmethode, de zogenoemde afkap, onzin is (de meeste stikstofverbindingen slaan verderop neer) was allang bekend. ‘Niet verdedigbaar’, zei een adviescommissie van het kabinet er in juni 2020 over. Begin dit jaar droeg de Raad van State minister Cora van Nieuwenhuizen, verantwoordelijk voor de rijkswegen, op beter te motiveren waarom ze kiest voor de ‘afkap’. De uitspraak ging over het zogeheten VIA15-project (weguitbreiding nabij Arnhem). Het gevolg is dat alle wegenplannen nu op losse schroeven staan, want deze methode wordt overal toegepast.

null Beeld ANP
Beeld ANP

2. De luchtvaart zal ook moeten bijdragen

De luchtvaart is geen grote stikstofbron, maar zal ook een bijdrage moeten leveren aan de daling van de emissie, adviseerde de stikstofcommissie onder leiding van Johan Remkes vorig jaar. Zo komt ook het slepende dossier van Lelystad Airport, het beoogde vliegveld voor vakantievluchten, in beeld. Net als moederbedrijf Schiphol beschikte Lelystad Airport niet over een natuurvergunning. Die is nu wel vereist, mede vanwege de stikstofproblematiek. Onlangs publiceerde minister Carola Schouten een concept-natuurvergunning voor Lelystad Airport, maar de milieuorganisaties hebben hiertegen alweer bezwaar gemaakt.

null Beeld ANP
Beeld ANP

3. Nieuwe staltechnieken werken niet

Tweederde van de binnenlandse stikstofemissies is toe te schrijven aan de veehouderij. Ammoniak, een verbinding van stikstof en waterstof, is de boosdoener. Met staltechnieken als luchtwassers en speciale vloeren zou belangrijke milieuwinst worden geboekt. Onder meer omdat urine en mest gescheiden en snel worden afgevoerd. Er worden miljarden in de techniek gestoken, maar waarin precies?

Al in 2019 stelde het Centraal Bureau voor de Statistiek vast dat er bij al die nieuwe technieken meer emissie vrijkomt dan op papier staat. In maart van dit jaar oordeelde een Groningse rechter dat de vergunningaanvraag van een Friese melkveehouder voor een nieuwe stal niet verleend had mogen worden. Volgens de rechter staat niet vast dat die staltechnieken zo veel milieuwinst opleveren dat de natuur niet wordt geschaad. Raadsman Valentijn Wösten, die onder meer voor MOB talloze zaken voert tegen agrarische vergunningen, zag zijn gelijk bevestigd over wat hij ‘tovervloeren’ noemt.

4. Met stikstofruimte wordt buiten het zicht geschoven

Een slepende kwestie in het Brabantse Oirschot leidde begin dit jaar tot een volgens juristen verreikende uitspraak van de Raad van State. Een varkensboer, de Logt BV, wil(de) al zijn bedrijfsactiviteiten op meerdere locaties omzetten naar één megastal voor 19 duizend biggen. In 2013 kreeg hij daarvoor een natuurvergunning. Mede op basis van het zogeheten intern salderen. Het komt er kort en goed op neer dat door staltechnieken de totale emissie zou afnemen. De bouw van de megastal leidde tot veel protest, want hij zou vlak bij Natura 2000-gebied Kampina komen.

De Raad van State besliste begin dit jaar dat de provincie de verleende natuurvergunning niet hoeft in te trekken. Bij de invoering van de Spoedwet aanpak stikstof (2020) is namelijk ook een wijziging aangebracht in de Wet natuurbescherming. Daardoor hoeft er, als er sprake is van intern salderen, geen nieuwe natuurvergunning te worden aangevraagd. De al verleende vergunning is onherroepelijk.

‘Dit is nooit de bedoeling geweest van de wetgever’, zegt jurist Wösten. ‘Nu kan er worden geschoven met sommen over stikstofdepositie, zonder dat overheden er nog enig zicht op hebben.’ De stal staat er overigens nog steeds niet; de varkensboer heeft het betreffende terrein in de verkoop gezet. Zo is de weg geëffend voor extern salderen: het verkopen van de vergunde stikstofruimte.

5. Stikstof is geld waard geworden

Als de overheid niet uitkijkt, gaat de stikstofdepositie op de natuur niet omlaag maar juist omhoog, waarschuwt Johan Vollenbroek van MOB. Hij ziet dat, vanwege overheidsmaatregelen om uit de stikstofcrisis te komen, op allerlei plekken wordt gezocht naar stikstofruimte die tot dan toe niet werd benut. Want stikstof is na het Raad van State-arrest in 2019 verhandelbaar gemaakt door de overheid. Als een boer ervan af wil, kan die stikstofruimte verkopen aan bijvoorbeeld een bouwproject. Dat heet extern salderen.

Stikstof is dus geld waard geworden. Vollenbroek denkt dat grote uitstoters zoals energiebedrijven RWE, Vattenfall en Olam Cacao in Koog aan de Zaan hierop inspelen door stikstofruimte te claimen die ze niet nodig hebben, maar wel ergens in oude vergunningen hebben staan. Hij is bang dat deze bedrijven die stikstof gaan verhandelen en de uitstoot toeneemt.

Vattenfall en Olam ontkennen dit van plan te zijn en RWE wilde niet reageren zolang over hun energiecentrales nog rechtszaken lopen over vergunningen. Het ministerie laat in een reactie weten niet bang te zijn dat door toedoen van bedrijven de uitstoot van stikstof zal stijgen.

Dat bedrijven en provincies wel degelijk bezig zijn met stikstofhandel, en tot welke bizarre taferelen dit leidt, is zichtbaar in Noord-Brabant. Om bouw op industrieterrein Moerdijk mogelijk te maken, kocht Noord-Brabant tot buiten de provinciegrenzen agrarische bedrijven met stikstof in hun vergunningen op. ‘Nog gekker: er zijn agrarische bedrijven opgekocht die helemaal niet hun stikstofruimte hadden benut', zegt Statenlid Hermen Vreugdenhil (ChristenUnie). ‘Maar de provincie gaat die ruimte nu wel als maximaal veilen om weer andere bedrijvigheid mogelijk te maken.’

Dit alles tot ongenoegen van landbouwminister Schouten. Waarom niet stikstofruimte gewoonweg schrappen, vraagt Vreugdenhil zich af. Hoogleraar Jan Willem Erisman is het met hem eens. ‘Wat in Brabant gebeurt is echt de economie die voorgaat’, zegt hij. ‘Terwijl het juist ging om herstel van de natuur.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden