Twee gezichten, één formule

Muppets Most Wanted, Viva la libertà, Enemy en nu weer The Double. Allemaal films van de afgelopen maanden waarin dubbelgangers een rol spelen. Wat vinden filmmakers hier zo aantrekkelijk aan?

'Je zit op mijn plek.' Het zijn de eerste woorden in The Double, een tragikomedie van Richard Ayoade. Simon James (Jesse Eisenberg) krijgt ze te horen van een onbekende man terwijl hij op weg is naar zijn werk. In een verder lege metrocoupé moet hij zijn zitplaats afstaan aan de vreemdeling.


'Je zit op mijn plek': de woorden blijken symptomatisch voor het roemloze bestaan van Simon, met wie het na dat weinig bemoedigende begin bergafwaarts gaat. De bedeesde kantoorklerk komt in een nachtmerrie terecht wanneer er een dubbelganger, James Simon (ook Jesse Eisenberg), op zijn werk verschijnt. Terwijl niemand ooit notitie van Simon lijkt te nemen ('Ik werk hier al zeven jaar!', moet hij geregeld uitleggen), is zijn fysieke evenbeeld James onmiddellijk populair. Opnieuw moet Simon zijn plek afstaan, dit keer in existentiële zin.


The Double, losjes gebaseerd op een novelle van Fjodor Dostojevski, is niet de enige film over dubbelgangers die de laatste tijd in de bioscoop verscheen. Kort geleden was er Enemy, een psychologische thriller van Denis Villeneuve waarin Jake Gyllenhaal een dubbelrol speelt als geschiedenisleraar Adam en would-be-acteur Anthony, een uiterlijk identiek duo dat in een onderlinge machtsstrijd belandt. En in de afgelopen maanden speelde het dubbelgangersmotief ook een rol in het romantische drama The Face of Love (met een dubbelrol van Ed Harris), de Italiaanse komedie Viva la libertà (dubbelrol van Toni Servillo) en zelfs in Muppets Most Wanted (dubbelrol van Kermit).


Het thema is duidelijk aan een comeback bezig. Al eerder was het populair, en niet alleen in de film. Sinds de Duitse schrijver Jean Paul in 1796 het woord Doppelgänger introduceerde, keerde het in talloze verhalen en romans terug. Al sinds de begintijd van de cinema wordt de dubbelganger ook door filmmakers omarmd. In de zwijgende films van het Duitse expressionisme dook hij regelmatig op: een evenbeeld dat weinig goeds belooft. De dubbelganger, leert de film- en literatuurgeschiedenis, is de brenger van onheil. In zijn kielzog neemt hij de Dood met zich mee, of het Kwaad, of allebei.


Geen wonder dat het motief vooral in horrorfilms werd gebruikt. Volgens de folklore heeft iedereen een dubbelganger op aarde, die hij beter niet kan tegenkomen, want dan moet een van de twee het onderspit delven. Later kwam daar het idee bij van de dualiteit van de mens: in iedere persoon huizen verdorven instincten, die al dan niet succesvol worden onderdrukt. Die innerlijke strijd tussen goed en kwaad werd in films vaak verbeeld als een letterlijk gevecht tussen evenbeelden, de een rechtschapen, de ander pervers.


Er zijn inmiddels zo veel films waarin dubbelgangers rondlopen, dat er talloze onderverdelingen te maken zijn. Er kan sprake zijn van een tweeling (zoals in David Cronenbergs Dead Ringers), een gespleten persoonlijkheid (Dr. Jekyll and Mr. Hyde, Fight Club) of een toevallige gelijkenis die wordt uitgebuit (zoals in Kagemusha van Akira Kurosawa of het goedmoedige drama Dave van Ivan Reitman). De gelijkenis kan ingebeeld zijn of een bovennatuurlijke verklaring hebben, maar er kan ook hogere natuurkunde in het spel zijn. Zo zit de film Primer van Shane Carruth vol tijdreisklonen die elkaar in de weg lopen.


Er is dus nogal wat mogelijk in het dubbelgangersgenre. Regisseurs als Alfred Hitchcock (hoogtepunt: Vertigo) en Brian De Palma (Body Double) maakten er min of meer hun specialisme van. Wat de meeste films verbindt, is het uitgangspunt dat het eng is iemand tegen te komen die als twee druppels water op je lijkt. Wanneer Simon James in The Double voor het eerst zijn dubbelganger ziet, valt hij van schrik flauw. Ook Adam in Enemy krijgt een hartverzakking wanneer hij zijn evenbeeld ontdekt.


Maar wat is er eigenlijk zo naargeestig aan een dubbelganger? En waarom worden er juist nu zo veel films over gemaakt? Het lijkt tegenstrijdig: in een tijd van selfies en andere uitingen van navelstaarderij is de eigen beeltenis vertrouwder en dus minder griezelig dan ooit. Tegelijkertijd ligt in het gebruik van sociale media ook een verklaring voor de aantrekkingskracht van het dubbelgangersmotief.


Het mysterieuze Enemy laat zich uitleggen als het verslag van een persoonlijke crisis: Adam/Anthony weet zich geen raad met zijn verantwoordelijkheden als zoon, minnaar en aanstaande vader. En in The Double probeert de bijna onzichtbare Simon zijn collega's ervan te overtuigen dat hij toch echt hun aandacht waard is. Beide films spelen zich nadrukkelijk niet in het heden af, maar roepen wel moderne vragen op. Hoeveel rollen speel je in het leven? Besta je eigenlijk wel als anderen niet op je reageren? Welke versie van jezelf - die op Facebook, Twitter of in de kantoorgang - is het meest dominant? Wie ben je echt?


Waar dubbelgangers vroeger het kwaad in de mens of de angst voor de dood verbeeldden, geven ze nu een gezicht aan identiteitsvraagstukken. Ze roepen, paradoxaal genoeg, een gevoel van eenzaamheid op. Dat maakt de confrontatie met een evenbeeld nog altijd even schokkend. Een dubbelganger kan helpen bij de jacht naar erkenning en zichtbaarheid, maar hij kan ook zomaar je plaats innemen. En dan ben je nergens meer.

VIJF ESSENTIëLE DUBBELGANGERSFILMS

Vertigo (Alfred Hitchcock, 1958)

James Stewart ontmoet Kim Novak - en nog een keer.

La double vie de Véronique (Krzysztof Kie¿lowski, 1991)

Twee levens, één ziel.

Dead Ringers (David Cronenberg, 1988)

Grimmige fantasie met eeneiige tweelingbroers.

The Tenant (Roman Polanski, 1976)

Over obsessie en samensmelting.

Primer (Shane Carruth, 2004)

Een briljante uitvinding levert meervoudige problemen op.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden