'Tv heeft ons beeld van Srebrenica bepaald'

Dat Dutchbat getuige zou zijn geweest van de massamoord in Srebrenica is een hardnekkig misverstand, zegt historicus Hans Blom.

De kwestie-Srebrenica blijft een open zenuw, bleek na de arrestatie van Ratko Mladic, de Servische generaal die verantwoordelijk wordt gehouden voor de moord op naar schatting achtduizend Moslims. In de media benadrukten politici en militairen wederom dat de positie van Dutchbat onmogelijk was: opgezadeld met een onmogelijke opdracht in een onverdedigbare enclave. Toch knaagde ook de twijfel: hadden de Nederlandse militairen echt niet meer kunnen doen om de massamoord te voorkomen?


'Achteraf kun je zeggen: sommige beslissingen van Dutchbat zijn heel ongelukkig uitgepakt', zegt Hans Blom, emeritus hoogleraar geschiedenis en oud-directeur van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD). Toch wil hij geen hard oordeel uitspreken over de soldaten die onder zware, chaotische en gevaarlijke omstandigheden hun werk moesten doen.


Bovendien vindt hij het jammer dat het debat steeds weer terugkeert naar de schuldvraag. In 2002 benadrukte het NIOD onder leiding van Blom in een ruim drieduizend pagina's tellende historische constructie de uiterst gebrekkige politieke besluitvorming, nationaal en internationaal, die tot het drama hadden geleid. Negen jaar later is hij niet van mening veranderd.


Volgens Blom ontstond onder Mladic en zijn mannen een sfeer van triomfalisme toen ze Srebrenica heel gemakkelijk konden innemen. 'Mladic wilde door naar de volgende enclave. Maar eerst wilde hij de mannen van Srebrenica krijgsgevangen nemen om te kijken of er Moslimstrijders tussen zaten. Toen ontdekten Mladic en zijn troepen dat de meeste mannen al waren gevlucht, door de bossen op weg naar Tuzla. Ze ontstaken in woede, gingen erachteraan, namen ze gevangen en hebben ze geëxecuteerd.


'De massamoord is dus niet onder ogen van Dutchbat gebeurd. Dat is een misverstand dat je vaak tegenkomt', zegt Blom. Wel zijn in de compound van Dutchbat honderd tot vierhonderd Moslims vermoord, vooral door lokale Serviërs die de kans kregen met oude vijanden af te rekenen. Ook werden de mannen van de vrouwen gescheiden en afgevoerd. Daarna zijn waarschijnlijk honderden mannen omgebracht.


Maar het leeuwendeel van de Moslims werd vermoord, nadat zij ware opgepakt op weg naar Tuzla, buiten het zicht van Dutchbat. 'Maar daarvan zijn geen beelden. Daarom worden steeds opnieuw de beelden van het scheiden van de mannen en vrouwen vertoond. Die worden verbonden aan het verhaal van de massamoord, waardoor het lijkt alsof die moord onder ogen van Dutchbat heeft plaatsgevonden. Zo zie je hoe ons mediasysteem werkt: het verhaal past zich aan bij de beelden.'


Maar had Dutchbat niet meer kunnen doen?

'Geen enkel land wilde naar Srebrenica, dat van alle safe areas het moeilijkst te verdedigen was. Akashi, de hoogste gezant van de Verenigde Naties in Joegoslavië en Janvier, de Franse opperbevelhebber van de VN-troepen, hebben nog bij de Veiligheidsraad voorgesteld de safe areas af te schaffen. Ze waren onverdedigbaar en beperkten de bewegingsvrijheid van de blauwhelmen, die er als sitting ducks zaten. Maar de Nederlandse politici wilden per se iets doen. Ze vonden de situatie in Bosnië zo ernstig, dat wilden ze niet laten passeren. Het idee was dat de VN-troepen zouden afschrikken door louter aanwezigheid. Ze hadden de opdracht niet te schieten, behalve als de veiligheid van de blauwhelmen in gevaar was.'


Toch is het onbevredigend dat Dutchbat niets heeft ondernomen.

'Ze hebben zich aan hun opdracht gehouden, maar iets anders is: wat doe je als de situatie ter plekke zich heel anders ontwikkelt dan je voorzien had? In onze studie hebben we die gedachte ook geopperd: wat was er gebeurd als Dutchbat aan het begin van de aanval op Srebrenica geschoten had? Waren de Serviërs dan teruggedeinsd, omdat ze geen bloedbad onder VN-soldaten wilden veroorzaken? Maar we moeten niet vergeten: we zien dit allemaal in het licht van een massamoord die op dat moment nog niet had plaatsgevonden. Maar zo zijn er meer momenten geweest waarop men theoretisch iets anders had kunnen doen.'


Niet meewerken aan het scheiden van mannen en vrouwen bijvoorbeeld.

'Majoor Franken heeft helder uitgelegd voor welk dilemma hij stond. Er zaten duizenden mensen op de compound, er was nauwelijks water en voedsel, de hygiënische omstandigheden waren zeer slecht, het was snikheet. Hij vreesde een humanitaire ramp als de compound niet ontruimd zou worden. Hij heeft de belangen van vrouwen en kinderen laten voorgaan.


'Bosniërs die tot de staf van Dutchbat behoorden, zoals tolken, mochten mee naar Zagreb. Hun familieleden niet. Dat waren de internationale regels.


'Dutchbat was bang dat de colonne gecontroleerd zou worden en dat iedereen in gevaar zou komen als ze betrapt zouden worden op het meesmokkelen van Bosniërs. Dat zijn beslissingen die achteraf heel ongelukkig zijn uitgepakt.'


Maar u vindt het een beetje banaal om vanuit het veilige Nederland hard te oordelen.

'Ja, dat is heel gemakkelijk. Vraag je maar af wat je zelf zou hebben gedaan.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden