'Tussenformatie wordt visieloos sprokkelen'

Om aan de Europese begrotingsregels te voldoen moet Nederland volgend jaar al 16 miljard euro bezuinigen, becijferde het CPB. Econoom Bas Jacobs snapt niet waarom het kabinet 'zo spastisch' doet over het begrotingstekort. 'We moeten dit momentum gebruiken.'

Bas Jacobs is typisch zo'n econoom die heel Nederland misschien niet had gekend als er geen crisis was geweest. Het is hard gegaan met mij, zegt hij. In 2007 hoogleraar geworden en nu zit hij met zijn vakgebied overheidsfinanciën in het oog van de perfecte storm. Gepassioneerd zegt Jacobs (38) wat hij ervan vindt: vooral van politici die economische axioma's op havo-4-niveau vergeten en domme besluiten nemen. Maakt niet uit welke kleur die politici hebben. 'Ik praat met ze allemaal en geef mijn visie hoe de economie beter en sterker kan worden.'


'Ik ben puur inhoudelijk', zegt Jacobs. Maar soms lijkt zijn maatschappelijke betrokkenheid persoonlijk. Dan wil de hoogleraar alleen de bal spelen, maar neemt hij per ongeluk de man mee. Voorbeeld: Jacobs zit bij RTL-Z als een filmpje met Jan Kees de Jager wordt ingestart. De minister van Financiën verdedigt de hypotheekrenteaftrek. Meneer Jacobs, uw reactie. Jacobs: 'Ik word doodmoe van dat geleuter van politici.' Even later op YouTube: Prof. B. Jacobs wordt doodmoe van geleuter De Jager. 6.691 views en 'Bas Jacobs for president!'


'Ja', zegt Jacobs-in-rust erover, 'ik kan me soms niet beheersen als een politicus iets verdedigt dat zo evident een slecht economisch idee is. Dat Rutte dan ook nog eens zegt: als de hypotheekrenteaftrek niet had bestaan, had ik hem uitgevonden. Ik ken niet één econoom die die aftrek verdedigt.'


Als Jacobs iets wil zijn, dan is het onafhankelijk. Des te meer omdat zijn tak van de economiesport, overheidsfinanciën, zwanger is van politieke belangen en keuzen. En daar heeft de bevlogen Jacobs last van. 'Dan leg ik op economische gronden uit waarom iets niet kan of juist zou moeten, wordt dat weggezet als een meninkje, als een politiek opvattinkje.'


Donderdag kwam het Centraal Planbureau met cijfers over het verwachte tekort op de begroting van het kabinet voor de komende jaren. Ze zijn cruciaal, omdat maandag de kopstukken van de gedoogcoalitie van VVD, CDA en PVV gaan onderhandelen over bezuinigingen. De hoogte daarvan wordt bepaald door de CPB-cijfers.


Jacobs kan nog zo onafhankelijk willen zijn, bekend is dat hij het economisch beleid van het kabinet-Rutte niet goed vindt. 'Het is beslist niet persoonlijk, maar ik heb nog nooit een regering meegemaakt die zo veel fact free politics bedrijft, die zo selectief winkelt in de economische wetenschap. Ik zou willen dat de politieke realiteit zich wat meer aanpast aan gezond economisch verstand.'


Steen des aanstoots is de 3 procent. De Heilige 3 Procent van Brussel. Het is de Europese regel die zegt dat eurolanden, dus ook Nederland, geen tekort op hun begroting mogen hebben dat groter is dan 3 procent van hun bruto binnenlands product. Sinds 2009 mag Nederland daar boven zitten, maar volgend jaar komt aan die versoepeling een eind. Daardoor moet het kabinet volgend jaar volgens het CPB al 16 miljard bezuinigen. Dáár gaat de tussenformatie over die maandag begint. Premier Rutte, vicepremier Verhagen en gedoogpartner Wilders moeten maatregelen verzinnen die ervoor zorgen dat het verschil tussen inkomsten en uitgaven in 2013 niet meer is dan die vermaledijde 3 procent, in euro's: 18 miljard.


Lijkt overzichtelijk, onderhandelen over zo'n concreet doel.

'Het is dubbel dom. De regering heeft een fixatie op het begrotingstekort, op die 3 procent. Maar met kortetermijnbezuinigingen om dat te bereiken draai je de economie verder in de soep en je krijgt er heel weinig voor terug op lange termijn. Het is beter om nu te hervormen. Dan blijft de begroting ook op langere termijn op orde zonder dat je nu de economie afknijpt. Maar in plaats daarvan lijkt dit kabinet bereid sterk stijgende werkloosheid, nog meer koopkrachtverlies voor gezinnen, nog meer bedrijven over de kop voor lief te nemen om de overheidsfinanciën in 2013 aan de regels van Brussel te laten voldoen.'


Omdat we anders onze kredietwaardigheid verliezen, zegt Rutte.

'De financiële markten zeggen iets heel anders. De rente op staatsobligaties is lager dan ooit. Laatst kon Nederland zelfs een negatieve rente berekenen voor een kortlopende staatslening. Dus beleggers hebben zo veel vertrouwen in Nederland dat ze bereid zijn geld te betálen om hun bezit hier, in deze veilige haven in een verder turbulente wereld, te loodsen. Daarom snap ik niet dat dit kabinet zo spastisch doet om een paar jaar een tekort te hebben dat hoger is dan die 3 procent.'


Omdat we dan onze gekoesterde triple-A-status kwijtraken.

'Welnee, de kredietbeoordelaars die die ratings uitdelen, lopen altijd achter de feiten aan, want ze volgen gewoon de ontwikkeling van de rente en de macro-economie. Die angst voor een downgrade, voor een A-tje eraf, wordt zwaar aangezet om dat bezuinigingspakket er door te drukken in de Tweede Kamer.'


Moeten we de Brusselse regels dan maar gewoon negeren?

'Ik ben niet voor het ongeclausuleerd laten vieren van het tekort. De overheidsfinanciën moeten op orde worden gebracht, maar niet door te hakken in de begroting. We zitten nu in een dubbele dip en die wordt alleen maar erger als we op de rem gaan staan door te bezuinigen. Bijvoorbeeld door de ambtenarensalarissen op nul te houden. Of door 'productiviteitskortingen': hetzelfde doen met minder geld. Ongetwijfeld verzint dit kabinet nog wat hapsnap-posten.'


Dat klinkt niet alsof u veel fiducie heeft in de tussenformatie.

'Om doctor Phil maar eens aan te halen: de beste voorspeller van toekomstig gedrag is het gedrag in het verleden. Dus nee, ik heb geen hoge verwachtingen van die tussenformatie. Dat wordt waarschijnlijk visieloos sprokkelen, zoals ook het regeer- en gedoogakkoord een visieloze sprokkelagenda is. Daarvan is 80 procent het PVV-programma, hoewel CDA en VVD hervormingen in hun verkiezingsprogramma's hadden staan. Maar ik laat me natuurlijk graag verrassen.'


U kunt wel hervormingen bepleiten, maar die leveren alleen op de lange termijn geld op. Feit is dat Brussel volgend jaar een tekort wil zien van hooguit 3 procent.

'Rutte heeft zichzelf in de hoek geschilderd. In Nederland met Wilders, die de economie niet structureel wil hervormen. En in Brussel zit hij klem door zijn ramkoers waarmee hij landen zelfs uit de euro wil zetten als ze hun begroting niet op orde hebben. Dan kun je niet meer om Brusselse soepelheid vragen.'


Wat moet Rutte in Brussel dan doen?

'Het slim aanpakken. Onderhandel nu met die tussenformatie een pakket uit met een aantal forse hervormingen erin. Toon daarmee aan dat de overheidsfinanciën binnen een aantal jaar wel binnen die 3 procent zitten plús dat een aantal structurele problemen van de Nederlandse economie worden opgelost. Ga dan naar eurocommissaris Olli Rehn van Begrotingszaken en vraag: wat heb je liever? Dit doen en een paar jaar een wat hoger tekort? Of moeten we nu hakken en niet hervormen? Het is onvoorstelbaar als Rehn kiest voor dat laatste, voor hakken en geen hervormingen.'


Dat pakket hervormingen, stelt u dat eens samen.

'Eerst in de woningmarkt. Die is niet op orde. Er is een koperstaking omdat mensen wel verwachten dat de politiek gaat ingrijpen, maar ze weten niet hoe. Daar geeft dus elke ingreep nu zekerheid. Ik heb dat met 21 andere economen bepleit. Den Haag moet nu de politieke pijn nemen en de fiscale subsidies op het eigen huis - een van meest stupide instrumenten in ons belastingstelsel - afbouwen. Even door de zure appel bijten en dan de economische pijn uitsmeren, dus geleidelijk invoeren, zodat je de economie niet een optater geeft. Dat geldt trouwens voor alle hervormingen: politici moeten moedige beslissingen nemen die op korte termijn politiek pijn doen, maar op lange termijn economische winst opleveren. Dan neemt ook het vertrouwen in de politiek weer toe.'


Dan de arbeidsmarkt, die moet ook hervormen?

'Vooral de arbeidsmarkt voor ouderen. Die is als stilstaand water. De WW en ontslagvergoedingen werken als een glijbaan naar pensioen. Lonen moeten bovendien meer in verhouding komen te staan met de productiviteit. Nu zijn ze te veel op senioriteit gebaseerd waardoor oudere werknemers voor werkgevers onaantrekkelijk zijn. Dus loon naar werken en niet naar leeftijd. Des te meer omdat we oudere werknemers hard nodig hebben. Daarom is 2020 veel te laat om de pensioenleeftijd te verhogen naar 66 jaar.'


Wat zou het moeten zijn?

'We moeten dit politieke momentum gebruiken om per direct met drie maanden per jaar de AOW-leeftijd te verhogen. Over 12 jaar zitten we dan op 68 jaar. En daarna koppelen we het aan de levensverwachting zodanig dat de verhouding tussen de pensioenduur en de werkduur hetzelfde blijft als nu.'


En de pensioenen zelf?

'Dat is een onderschat probleem. We hebben mensen veel meer pensioen beloofd dan wat ze krijgen. De politiek moet ze uit de droom helpen dat hun pensioen risicovrij en welvaartsvast is. Sterker: nog meer korting op de pensioenen ligt in het verschiet. Mensen voelen dat er iets niet deugt, worden onzeker, verliezen het vertrouwen en gaan sparen in plaats van besteden. Gevolg is dat de economie krimpt.'


Tegelijk met het dalende pensioen stijgen de zorgkosten. Moet de zorg ook op de schop?

'Als het zo doorgaat, geven we aan publiek gefinancierde zorg in 2050 misschien wel 30 procent van ons nationaal inkomen uit. Willen we dat? Ik denk het niet, want dan betalen we ongeveer 70 procent van het inkomen belasting en komt aldus de economie tot stilstand. Het is niet erg dat er meer wordt uitgegeven aan zorg, maar de politiek moet wel de discussie voeren wat we publiek gaan betalen en wat we individueel gaan doen. Dat mag je misschien een kille economenredenering vinden, maar als je niet kiest help je de solidariteit in het systeem om zeep. De armen en ongezonden worden als eerste de dupe als de zorg onbetaalbaar wordt. De politiek gaat deze discussie uit de weg. Gevolg is dat elk jaar de zorgbegroting uit de hand loopt.'


Hoe is Nederland eigenlijk in de situatie terechtgekomen dat al die hervormingen nodig zijn?

'Door een denkfout van deze regering. Namelijk dat de eurocrisis het gevolg is van de opgelopen staatsschulden, van overheidsfinanciën die niet op orde zijn. Maar de eurocrisis is in eerste instantie een bankprobleem dat is uitgelopen op een betalingsbalanscrisis bij de perifere landen. De banken hebben veel te veel riskant geleend aan landen zoals Griekenland. En ze hebben er terecht op gegokt dat de Europese belastingbetaler die landen zouden redden, terwijl in het euroverdrag expliciet staat dat we dat niet zouden doen. Daardoor zijn de eurolanden gegijzeld door de banken en kunnen de Europese begrotingsregels niet werken. Nadere begrotingsafspraken hebben geen enkel effect zolang het probleem aan de andere kant, de banken, niet is opgelost. Maar daar gaat de discussie helemaal niet over.'


Hadden economen dan niet wat harder moeten roepen?

'Deze crisis is een once in a lifetime experience. We hebben nog geen harde gegevens. Het is intellectueel ijsschotsen lopen voor economen. Denk even aan de econoom John Kenneth Galbraith. Liefst twintig jaar na de depressie van de jaren dertig kon hij daar pas een boek over schrijven. Twintig jaar duurde het voordat bij hem de intellectuele mist was opgetrokken. Dat gaan we met deze crisis weer zien. We konden al buitengewoon lastig voorspellen, nu lukt het helemaal niet meer omdat het afhangt van het gedrag van de beleidsmakers. En dat politieke gedrag is helemaal onvoorspelbaar en economisch gezien nu eenmaal niet altijd rationeel.'


CV BAS JACOBS

1973 Geboren in Bolsward


1991-1997 Studie economie Universiteit van Amsterdam (UvA)


2002 Gepromoveerd op Public Finance and Human Capital


2003 Gastonderzoeker Universiteit van Chicago


2004 -2005 Onderzoeker Robert Schuman Centre for Advanced Studies in Florence


2005 -2007 Universitair hoofddocent Universiteit van Tilburg en UvA.


2007-heden Hoogleraar Overheidsfinanciën Erasmus Universiteit Rotterdam


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden