Tussen wassen beelden

INTENS DROEVIG zijn ze, de grijsgeschminkte figuren die je in vrijwel elk stadscentrum doodstil op een sokkel ziet staan. Bijna net zo droevig als degenen die in een wassenbeeldenmuseum de taak hebben om zo'n beeld na te doen, waardoor bezoekers niet weten of een beeld 'echt' of 'onecht' is....

Het verborgen museum, de eerste roman van Edward Carey, speelt zich in die sfeer af.

De hoofdpersoon heet Francis Orme. Hij heeft in een wassenbeeldemmuseum gewerkt, maar is ontslagen. Voortaan is hij zo'n grijsgeschminkte figuur op een sokkel. Hij beweegt alleen als hij een zeepbel blaast naar degene die hem geld geeft.

Thuis bij zijn ouders is het leven al even bewegingloos. Zijn moeder ligt de hele dag in bed, zijn vader komt zijn stoel niet uit. 'Vaders gedachten waren zo klein dat het nauwelijks gedachten waren, het waren halve gedachten of kwartgedachten.' Francis houdt alleen zijn 'handschoenendagboek' bij. Hij doet zijn handschoenen nooit uit en houdt zich streng aan de door hemzelf ontworpen 'handschoenenwet', waarvan het eerste artikel luidt: 'Witte handschoenen zijn je eigen huid, behandel ze dus als jezelf.'

Francis woont met zijn ouders in huize Sterrenwacht. In korte hoofdstukken wordt de geschiedenis van het huis geschetst, op een manier die doet denken aan Het leven een gebruiksaanwijzing van George Perec, waarin een huis de hoofdrol speelt. In de roman van Carey gaat het om wat voorheen het chique landhuis van de familie Orme was, maar nu een vervallen en door de stad opgeslokt appartementencomplex is.

Naast Francis en zijn ouders zijn er nog maar drie andere bewoners: Claire, die dag en nacht televisie kijkt, de Hondsvrouw, die zich in het park door honden laat beklimmen, en Peter Bugg, een oud-leraar die onophoudelijk zweet en huilt. Ze delen met elkaar een grote angst voor de Portier en voor de buitenwereld in het algemeen. Ze bemoeien zich zo min mogelijk met elkaar, maar worden gedwongen samen een front te vormen als er een nieuwe bewoonster komt.

Francis en Peter Bugg zetten alles op alles om haar weg te jagen, maar dat blijkt niet zo eenvoudig. Opgegroeid in weeshuizen van dickensiaans allooi kan deze Anna Tap wel een pesterijtje verdragen. De halfblinde, kettingrokende jonge vrouw weet zelfs alle bewoners uit hun schulp te krijgen, Francis Orme als laatste.

Iedereen vertelt zijn herinneringen aan Anna Tap die, toen ze nog goed kon zien, textielconservator in een museum was: ze haalde de vlekken en scheuren uit oude stoffen. Alsof de symboliek er nog niet dik genoeg op ligt, voegt Francis eraan toe: 'Ze was een virtuele wasmachine die het verleden wegwaste.'

Carey laat vervolgens 'Het Tijdperk van Herinneringen' aanbreken, waardoor de Hondsvrouw erachter komt wie zij was voordat zij hond werd, Claire Higgs weer weet van wie ze hield voordat haar leven alleen nog maar uit televisiekijken bestond en de moeder van Francis aan haar vroegere minnaar denkt. 'Moeder betrapte zich er steeds weer op dat ze in haar herinneringen kringetjes liep die begonnen met een herenslip en eindigden met rotzak.'

De vader van Francis denkt aan zijn eerste, jonggestorven zoon, en hoe hij tijdens diens ziekbed bij zijn vrouw in bed kroop: 'Alice, we hebben nog een Francis Orme nodig. Alice, Alice, ik denk niet dat deze het haalt.' Maar de enige foto van hun eerste zoon is weg, evenals de meest geliefde voorwerpen van de andere bewoners.

Hun spullen zijn door Francis gestolen, gecatalogiseerd en ondergebracht in het geheime 'museum' dat hij er in de kelder op nahoudt. Onder die 988 voorwerpen een ring van een gestorven moeder, een speelgoedvliegtuig van een kind, de stropdas waarmee iemand zich ophing, een onderschepte liefdesbrief - Francis heeft geen boodschap aan het verdriet dat hij zijn bestolen slachtoffers heeft aangedaan. Zijn aanleg voor uiterlijke bewegingsloosheid evenaart zijn innerlijke onbeweeglijkheid.

Op het laatst wordt de gekoesterde verzameling onder het puin bedolven. Het oude huis wordt gesloopt om plaats te maken voor nieuwe woningen. Francis moet kiezen tussen de dood of vuile handschoenen. Hij kiest voor het laatste, met een in de gauwigheid ontworpen wetsartikel, regel 11: 'Als een gehandschoend individu stikkend en bloedend in een donkere tunnel gevangen zit, aan alle kanten omgeven door gruis, werd op algemene aanvraag overeengekomen dat die persoon zijn handen - bekleed met vuil of gescheurd wit katoen, of zelfs verstoken van wit katoen - mag bewegen en aan het werk mag zetten.'

Zo graaft hij zich een weg naar een onvervalst happy end.

Deze wedergeboorte van Francis is ook al een voorbeeld van de al te zwaar aangezette symboliek, waardoor Carey van zijn roman haast een allegorie maakt. Al zijn personages en hun belevenissen worden bepaald door het idee dat de werkelijkheid te verkiezen is boven het beeld daarvan. Zo heeft Anna Tap liever haar echte blinde ogen dan de glazen ogen van het wassen beeld dat Francis van haar laat maken. En zo komt Francis tot de ontdekking dat echte liefde verkiesbaar is boven de symbolen ervan in zijn museum.

Je zou alle wassen beelden, schilderijen, houten heiligbeelden, porseleinen poppen, die ertoe dienen te laten zien hoe de vlucht van werkelijkheid naar kopie eruitziet, te veel van het goede kunnen noemen. Toch is Het verborgen museum een heel leesbaar en bij vlagen ontroerend boek door het inlevingsvermogen waarmee Carey de bewoners van huize Sterrenwacht en hun tragische levens beschrijft. Aan de beeldende manier waarop dit gebeurt, valt af te lezen dat hij van huis uit toneelschrijver is.

Vreemd is het daarom dat hij als (debuterend) romanschrijver zoveel uitlegt. Romanpersonages, net als die dwaze menselijke standbeelden op hun sokkels, boeien nu eenmaal het meest als er zoveel mogelijk aan de verbeelding van de lezer (of kijker) wordt overgelaten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden