Tussen Kunst & Kitsch

Of deze tentoonstelling de symbolistische kitschlandschappen terug op de kaart zet, is de vraag.

SACHA BRONWASSER

Gedroomde Landschappen - symbolisme van Van Gogh tot Kandinsky

Van Gogh Museum t/m 17/6

Arm Polen. Bij alle commotie rond het PVV-meldpunt kijk je toch anders naar de witte gestalte op een schilderij van Jacek Malczewiski uit 1893. Zij is Polonia, 'de veelgeplaagde Poolse natie', een vrouw die gewikkeld in doeken en met de handen gebonden op de rug, opstijgt in een wervelstorm boven een korenveld. Aan haar rokken hangt haar bleke kroost. Stof en koren dwarrelen in het rond, aan de horizon belooft een kaarsrechte dichte bosrand weinig goeds.

Het schilderij In de stofstorm doet ruim een eeuw later nog precies wat een symbolistisch landschap - want dat is het - moest doen. Suggestie wekken, op het gemoed werken, emotie overbrengen. Het landschap níet als een weergave van de zichtbare werkelijkheid, maar als een vehikel voor de gedachten en gevoelens van de kunstenaar en de beschouwer. Dat Malczewiski er daadwerkelijk een vrouw als metafoor in schilderde, is eigenlijk dubbelop, want in het landschap zit genoeg dreiging.

Het Van Gogh Museum wijdt voor het eerst in Europa een groot overzicht aan de symbolistische landschappen, een vrij snel vergeten substroming binnen het symbolisme van rond de eeuwwisseling van 19de naar 20ste eeuw. Dat symbolisme zelf, waarin juist vaak de mens het voertuig is voor ideeën, dromen en ideologie, bleef altijd wel overeind.

Maar de waardering voor de landschapsschilderkunst verliep veel meer via het impressionisme, de weg van de waarneming en de indruk. Hoe het licht door de bladeren viel, welke kleur een schaduw had, hoe mist een gebouw omhulde - niet de bedóeling, laat staan visioenen werden op prijs gesteld.

Symbolistische landschappen zouden snel in de hoek van de bombastische tranentrekkerij en de kitsch belanden en daar bleven ze. Europa in crisis nu afbeelden als een landschap met geplaagde mensjes onder donderwolken, het 'zware weer' van minister De Jager? Niemand die het doet.

Maar na de rehabilitatie van de 18de en 19de-eeuwse Romantiek die het afgelopen decennium door de musea spoelde, leek de tijd rijp. Het Van Gogh Museum moet gedacht hebben: nu kan het nog wel een flinke stap verder.

Het museum heeft het groots aangepakt, met niet alleen een selectie werken van bekende schilders als van Arnold Böcklin, Edvard Munch en zelfs een vroege Piet Mondriaan. Ook een groot aantal minder bekende Scandinavische en Oost-Europese schilders komen aan bod. We maken kennis met de Noorse Harold Sohlberg, de Zweedse prins Eugen (zoon van koning Oskar II) en de Litouwse Mikalojus Konstantinas ¿iurlionis, een jong gestorven multitalent van wie drie prachtige kleine schilderijtjes ('Vonken I, II en III' 1907) te zien zijn.

De tentoonstelling is bovendien hevig vormgegeven (door Maarten Spruyt). De werken hangen op donkere, langzaam in kleur verlopende wanden, van dieppaars naar nachtblauw en mosgroen, zodat je ogen even moeten wennen aan de duistere atmosfeer in de zalen. Bij enkele werken zijn muziekstukken van bijvoorbeeld Skriabin of Sibelius te beluisteren (als de koptelefoons het doen) en soms zijn er citaten uit gedichten opgenomen, waarmee het museum wijst op de nauwe relatie met andere kunsten die de schilderkunst destijds had.

Maar de grootste troef is wel dat er af en toe werken tussen hangen die elk ingebakken gevoel voor goede smaak tarten. Zon op de bergen in het zuiden (1902), een manshoog werk van Jens Ferdinand Willumsen dat direct commentaar van twee tieners uitlokt: 'Wat een kitsch!' En Het eiland van de bloesembomen (ca. 1912) van Albert Trachsel zou je eerder op een platenhoes van Sun Ra of de muur van een smartshop verwachten. Maar in deze context van zwelgen en zuchten is het ineens best te doen.

Andersom werkt het ook. Op het oog redelijk naturalistische werken als een verlaten straatje, geschilderd door Odilon Redon of een mooi, verstild fjord (Het meer van Keitele uit 1905) van Aksen Gallen Kallela, krijgen meer lading door de omgeving. Over dat laatste werk zegt dichter en acteur Ramsey Nasr, die door het museum is ingehuurd voor een videoboodschap en een tekst: 'Het is de stilte voor de aankondiging.' ... 'Dat ik me, ongelovig of gelovig, opeens iets kan voorstellen bij Genesis.'

Uit de catalogus blijkt echter dat de schilder 'de ziel van het moederland' Finland wilde weergeven, in een tijd van dreigend Russisch imperialisme. Het landschap, zo lijkt het af en toe wel, is ook gewoon een leeg vat waar je betekenis in kunt storten.

Of Gedroomde Landschappen de symbolistische landschappen voorgoed terug op de kaart zet, is de vraag - daarvoor is de kwaliteit te wisselend en zijn de overgebrachte emoties uiteindelijk vaak ook te particulier. Er moet uitgelegd worden wat we geacht worden te voelen. Bovendien is de opzet van de tentoonstelling zo breed (paradijzen, evangelisatie, melancholie, toekomstvisioen, metaforen, zelfs politieke situaties) dat het uiteindelijk verzandt in de breedte.

Maar om een klassieker als Het Dodeneiland van Arnold Böcklin in het echt te zien en en daarna een zuigend, grijpgraag dennenbos van prins Eugen te ontdekken - daarvoor was deze herwaardering van een curieus genre toch welkom.

Zwelgen in de natuur

De symbolistische mode was behalve in de schilderkunst ook (en al eerder) in de muziek, de dichtkunst aan de literatuur aanwezig. De dichter Charles Baudelaire, zelf in de eerste plaats een stadsmens, schreef er veel over en wordt verschillende keren aangehaald. 'De Natuur is een tempel met bezielde zuilen / die soms hun stemmen in verwarring op doen gaan / De mens doorkruist dit woud waar symbolen schuilen / Die hem met vertrouwde blikken gadeslaan.' (uit: Correspondences, Les Fleurs du Mal, 1857)

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden