Tussen hoop en vrees doen partijen laatste beroep op zwevende kiezers

Nooit eerder stonden zoveel partijen in de laatste peilingen voor de verkiezingsdag zo dicht bij elkaar. In het slotdebat deden de lijsttrekkers dinsdag een laatste poging om de talrijke zwevende kiezers toch nog over te halen.

Lijsttrekkers Jesse Klaver (GroenLinks), Lodewijk Asscher (PVDA), Mark Rutte (VVD), Alexander Pechtold (D66), Sybrand Buma (CDA), Geert Wilders (PVV) en Emile Roemer (SP) tijdens het NOS slotdebat vanuit de Statenpassage in het gebouw van de Tweede Kamer. Aan de vooravond van de verkiezingen gaan de lijsttrekkers nog een laatste keer met elkaar in debat.Beeld anp

'Als het gaat over leiding geven, wordt er naar mij gekeken,' zei Mark Rutte dinsdag bijna laconiek tijdens het slotdebat. Het past helemaal bij de campagne die de VVD de afgelopen weken heeft gevoerd. Geen experimenten. Rutte de staatsman kan Nederland door deze woelige tijden leiden. Ook dinsdag bleef hij in het debat vooral kalmte uitstralen. Terend op zijn ervaring kwam hij amper in de problemen.

De premier rekent nu op een nederlaag die gevierd kan worden als een overwinning. Een verlies van zetels is inmiddels ingecalculeerd, zolang de VVD maar de grootste blijft. Rutte moet premier blijven: dat was altijd het begin en einde van de VVD-campagne.

Wat was waar?

De lijstrekkers werpen elkaar nogal wat voor de voeten bij een verkiezingsdebat. De Volkskrant deed hard z'n best om al die beweringen live te controleren en te voorzien van duiding. Lees hier de Live factcheck terug.

Dromen

Coalitiepartner Lodewijk Asscher kan alleen dromen van het Torentje. Voor de campagne begon waren tal van PvdA-prominenten er nog van overtuigd dat Asscher zich kon mengen in een strijd om het premierschap, maar de nieuwe lijsttrekker slaagde er nooit in om de weg omhoog te vinden.

Asscher maakte zich op voor een strijd met Rutte en Wilders, maar pas dinsdag tijdens het slotdebat kon hij voor het eerst de degens kruisen met de PVV-leider. Het was meteen één van de meest gepassioneerde optredens van de vicepremier die Wilders wegzette als een man die Nederland verdeelt en verzwakt. 'Twintig jaar Kamerlid, 10.000 tweets, nul oplossingen.'

Wilders greep het debat juist aan voor een bijtende litanie tegen de PvdA, die de verzorgingsstaat zou hebben opgeofferd voor de immigratie. 'U laat de halve wereld binnen.' Later riep de PVV-leider ook weer op tot een strijd tegen 'de islamisering'. 'Als we blijven wegkijken, bestaan we straks niet meer als vrije Westerse wereld.'

Het is de vraag of Wilders daarmee woensdag de dalende trend in de peilingen kan logenstraffen. De opkomst wordt woensdag allesbepalend: komt zijn aanhang opdagen of niet? De excentrieke PVV-campagne - inclusief afgeblazen debatten en televisieoptredens - lijkt vooralsnog weinig te hebben bijgedragen aan het enthousiasme bij zijn achterban. Dat zijn partij toch nog relatief hoog staat in de peilingen, toont aan dat veel kiezers geen alternatief zien voor Wilders.

Dat geldt niet voor Emile Roemer: de SP-leider bleef ook tijdens het slotdebat in een verbeten gevecht met zijn linkse rivaal, de PvdA. Hij haalde weer uit naar 'de keiharde bezuinigingen in de zorg'. En opnieuw daagde hij Asscher uit om de VVD uit te sluiten als regeringspartner.

Roemer was deze campagne strijdbaarder en beter voorbereid dan in 2012, maar de grote kans van 4,5 jaar geleden is nooit meer voorbij gekomen. De SP hoopt op winst, maar ook na deze verkiezing lijkt zelfonderzoek onvermijdelijk.

Houdbaarheidsdatum

Net als bij Roemer werd er voor deze campagne ook getwijfeld aan de houdbaarheidsdatum van Alexander Pechtold, maar inmiddels lijkt wel vast te staan dat die na 15 maart ligt. De D66-leider toonde zich ook dinsdag weer een ervaren debater die nauwelijks in de problemen komt. Hij slaagde erin Buma in het defensief te krijgen met het verwijt dat het CDA 'nul' heeft bijgedragen aan het herstel van de crisis de afgelopen jaren. Tegelijkertijd bleef Pechtold kalm zijn eigen agenda verdedigen, in de hoop op de valreep nog zwevende kiezers binnen te halen.

De vraag voor de D66-leider is vooral of het genoeg is voor kabinetsdeelname. Anders moet D66 straks op zoek naar een opvolger.

Als D66 gaat regeren, zal dat waarschijnlijk ook met het CDA zijn. Sybrand Buma was tijdens het slotdebat weer rolvast als een compromisloze rechtse leider. Zo wist hij zich de afgelopen weken op te werpen als een potentieel alternatief voor Rutte - meer dan menig partijgenoot zal hebben verwacht. Subtiel gaat hij daarbij niet te werk. Dinsdag kreeg Jesse Klaver van GroenLinks op barse toon te horen dat hij het 'nivelleringsfeest van Hans Spekman' wil voortzetten. 'En we weten allemaal wie dat gaat betalen, de hardwerkende Nederlander. Ik dacht het niet, meneer Klaver.'

Hoe deden de kleine partijen het?

Journalisten van over de hele wereld horen met open mond over partijen voor dieren, ouderen, ondernemers, piraten, niet-stemmers, vrijzinnigen, libertairen, Jezusadepten, lokalo's en stemkastjes. Het zijn juist de twintig partijen die in het NOS-slotdebat niet met de grote tenoren in discussie mochten, die van de Nederlandse politiek zo'n vrolijk gekleurde volière maken. Lees het verslag van Ariejan Korteweg.

Elan

De campagne heeft de oude machtspartij nieuw elan gegeven. Ook de positie van Buma is versterkt. De vraag blijft wel hoe rechtlijnig de CDA'er kan blijven als straks de coalitieonderhandelingen beginnen.

Een andere potentiële regeringspartner van Buma, Gert-Jan Segers van de ChristenUnie, bleef dinsdag moeiteloos overeind. Op subtiele wijze drukte de nieuwe lijsttrekker op de broze plek van Rutte: zijn betrouwbaarheid. Toen Rutte beweerde dat de milieuplannen van de ChristenUnie ten koste gaat van de werkende Nederlander, beet Segers van zich af: 'U kunt over uw eigen plannen bluffen, maar niet over die van mij.'

Segers had deze campagne als nadeel dat hij als nieuwe lijsttrekker nog relatief onbekend is. Een andere debutant, Jesse Klaver, drukte veel meer zijn stempel op deze verkiezingen. Ook dinsdag voerde hij weer harde debatten met Buma en Rutte. Zeker de premier probeerde hem daarbij weg te zetten als naïef. 'Goede bedoelingen kunnen soms leiden tot grote problemen,' zei Rutte bijna vaderlijk tijdens een debat over de vluchtelingencrisis.

Klaver voerde een spraakmakende campagne, maar hij moet nu vooral hopen dat zijn jonge achterban ook daadwerkelijk komt opdagen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden