Tussen de oren

Smaak van woorden

Ze is zelf synestheet, en vond dat als kind niets bijzonders. 'Je neemt aan dat iedereen de wereld zo ziet, je weet niet beter,' zegt neurowetenschapper Tessa van Leeuwen (Donders Instituut, Radboud Universiteit Nijmegen). Komende woensdag promoveert ze op onderzoek naar hersenmechanismen die ervoor zorgen dat zo'n twee procent van de mensen letters in kleuren zien, of een smaak proeven als ze een woord horen.


Letter-kleursynestheten zijn er in twee typen, begrijp ik.

'Je hebt de 'projectors', die echt een kleur waarnemen als ze een letter zien, en de 'associators', die meer het gevoel hebben dat een letter een bepaalde kleur heeft.'


Die twee typen gaan gepaard met verschillende hersenmechanismen. Legt u eens uit.

'Bij de projectors wordt het kleurengebied in de hersenen bij het zien van letters meteen actief. Het lijkt erop dat er directe verbindingen zijn tussen het lettervormgebiedje en het kleurengebied. Die signalen worden later gecombineerd door een derde gebied, de superior pariëtale lobule (SPL).


'Bij de associators wordt de kleur later in het verwerkingsproces toegevoegd. Het lettergebiedje vertelt eerst aan de SPL dat er een letter te zien is, en vervolgens gaat de terugkoppeling óók naar het kleurengebiedje.'


Er zijn wellicht mensen synestheet die dat niet weten, denkt u.

'Synesthesie ontstaat waarschijnlijk tijdens het leren van letters. Kinderen gaan kleuren en schrijven, en ze leren bijvoorbeeld de dagen van de week aan de hand van kleuren. Die kunnen een automatische herinnering worden.


'Ik heb ooit een test gedaan bij iemand die geen synestheet was. Ik vroeg haar een kleur aan een letter te koppelen. Een maand later scoorde ze 60 procent van de combinaties correct. Ook het feit dat de meeste mensen een lage toon associëren met een donkere kleur geeft aan dat er heel veel impliciete synestheten zijn.'


Synesthesie heeft te maken met extra sterke hersenverbindingen. Zijn die een gevolg of een oorzaak?

'We weten niet of je eerst een anatomische verbinding moet hebben om synesthesie te ontwikkelen, of dat die verbindingen zich ontwikkelen. We weten wel dat de locatie in de hersenen van de betrokken gebieden ertoe doet. Dat kleur-synesthesie veel vaker voorkomt dan smaak- of reuksynesthesie, is omdat het betreffende hersengebiedje veel dichter bij het waarnemingsgebied ligt.'


U gaat nu onderzoek doen naar schizofrenie. Wat is het verband met synesthesie?

'Mensen met schizofrenie hebben problemen met hun perceptie. Als je ze bijvoorbeeld een vage tekening van een gezicht laat zien, hebben ze er moeite mee de onderdelen van dat gezicht te integreren tot één geheel. Wat synestheten te veel hebben, hebben zij te weinig.'


Seks is goed voor het brein

Scientific American Mind heeft deze maand een special over stress. Waarom versterkt stress in het ene geval de herinnering, en bemoeilijkt ze die in het andere? Dat hangt af van de timing en de duur, leggen Mathias Schmidt en Lars Schwabe uit.


Een kort moment van stress helpt, bijvoorbeeld vlak nadat iemand een serie plaatjes moet onthouden. Maar is iemand van tevoren gestresst of een tijd daarna, en is de stress chronisch, dan wordt het moeilijk nieuwe informatie op te nemen.


Het geheugen is afhankelijk van structurele verbindingen tussen de zenuwcellen. Gespecialiseerde 'plakmoleculen' spelen daarbij een cruciale rol. Stress heeft een negatieve invloed op de vorming van deze moleculen, en beïnvloedt op die manier ook de werking van het langetermijngeheugen. Experimenten met ratten suggereren dat chronische stress in de kindertijd kan doorwerken tot in de volwassenheid: de verbindingen blijven te zwak. Mogelijk kunnen in de toekomst medicijnen de functie van deze plakmoleculen na-apen, en zo de verzwakte verbindingen weer versterken.


Robert Epstein pleit ervoor stress überhaupt te vermijden. Dat kan het beste door te voorkomen dat je gestresst kunt raken. Zoek uit wat je hindert en los het op (overvol bureau? Opruimen!), plan je dag, je week, de komende jaren van je leven, zegt hij. Gedragspsycholoog Skinner maakte zelfs een tienjarenplan. Hoe meer controle je over je leven hebt, hoe minder gestresst je zult zijn, en hoe gelukkiger je je zult voelen, belooft hij.


Maar afzien van de happy stressor die seks heet, zullen niet veel mensen vrijwillig doen. Dat hoeft ook niet, want seks zorgt voor betere verbindingen tussen hersengebieden die cruciaal zijn voor leren en geheugen, stelt Kelly Lambert. Dat geldt overigens niet voor incidentele seks. Ratten die één wip mochten maken, raakten daar vooral gestresst van. Ratten die veertien dagen achter elkaar de kans kregen, bleken juist rustiger en hadden een beter ontwikkeld brein.


Lambert meldt nog een leuk weetje: in de hersenen van vrouwtjesratten beïnvloedt het gebiedje dat cruciaal is om zin in seks te tonen, ook de zin in eten. Dat zo veel vrouwen in onze geseksualiseerde maatschappij zo graag willen afslanken, lijkt daarmee voer voor psychologen. Maar dit terzijde.


Scientific American Mind, september 2011; € 7,75.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden