Tussen argwaan en wijsheid

Professor dr. J. Thijssen, endocrinoloog van de universiteit van Utrecht, treedt regelmatig op als getuige-deskundige in dopingzaken. Vorige week stond hij het juridisch team van Frank de Boer bij in de strafzaak van de UEFA....

'BEN JOHNSON zal ik nooit iets kwalijk nemen, wel diens gevolg. Iedereen wist in 1988 dat stanozolol na vijf dagen niet meer te vinden was en toch hebben ze het hem vlak voor de olympische finale toegediend. Zijn begeleiders waren sukkels, die waren uit op financieel gewin.

'De 100 meter van Seoul, dat blijft toch een van de mooiste finales die ik ooit heb gezien. Ik hield me in die tijd nog helemaal niet bezig met doping. Ik zag de eindstrijd met een aantal andere hormonendeskundigen, lieden die net als ik gespecialiseerd waren in steroïden en borstkanker.

'Er werden vooraf door collega's grapjes gemaakt over de stoffen die de sprinters gebruikt zouden kunnen hebben. Want zulke spieren, daarover waren we het eens, kreeg je niet door het eten van een boterham met pindakaas.

'Eind jaren tachtig ben ik als hormonendeskundige toevallig in de zaak van wielrenner Gert-Jan Theunisse gerold. Hij werd beschuldigd van testosterongebruik. Samen met Douwe de Boer, die nu het dopinglab in Lissabon leidt, hebben we in Utrecht onderzocht of die waarden lichaamseigen waren.

'Vroeger werd alleen het testosteron zelf gemeten. Daar zat behoorlijk wat spreiding in. Vervolgens is bedacht om het te relateren aan epitestosteron, waarvan de productie veel constanter is dan die van testosteron. De verhouding werd 6:1, de zogenoemde T/E ratio. Daarmee had je een beter criterium, maar er bleken toch sporters als Theunisse te zijn die daar boven uitkwamen.'

'Ik heb me intensief met die zaak beziggehouden. Die hoge waarden, gemiddeld 11,5, die Gert-Jan vertoonde bij de dopingcontrole, hebben wij bij testen nooit meer gehaald. Daar was dus iets anders aan de hand.

'Wij, Douwe de Boer en ik, waren niet gek. We hadden tijdens de test beveiligingen in ons onderzoek ingebouwd, die we niet aan Gert-Jan hadden verteld, opdat hij ons niet kon belazeren. Hij bleef in die tests toch schommelen rond de 2. Dat was raar.

'Later is uitgekomen dat Theunisse wel degelijk had gebruikt. U zegt dat het om het middel Andriol ging - dat kan zijn, ik weet het niet, ik was er niet bij toen hij het nam.

'Theunisse heeft niks aan ons onderzoek gehad, hij bleef geschorst. Maar mede door Theunisse is die grens van 6 later ter discussie gekomen. Er werd een grijze zone van 6 tot 10 geïntroduceerd. Sporters die daarin nu terechtkomen met hun T/E ratio, worden niet geschorst, maar ze worden nader onderzocht.

'Er zijn inmiddels veel sporters bekend die gemiddeld spontaan in de buurt van de 6 zitten met hun lichaamseigen testosterongehalte, ook een aantal in Nederland - zwemmers, volleyballers, wielrenners, atleten, wintersporters.

'De zwemmer Marcel Wouda was, in 1997, het bekendste geval. Marcel is hier geweest. We hebben hem getest, hij zat in tegenstelling tot Theunisse gemiddeld steeds hoog, in de buurt van de 5,5. Het dozijn analyses dat we van hem hebben schommelde tussen de 4 punt zoveel en de 7 punt zoveel, het was behoorlijk constant.

'We hebben daarmee kunnen aantonen dat de productie lichaamseigen was. De Nederlandse zwembond heeft dat keurig afgehandeld. De internationale federatie FINA heeft hem begin 2000 nog wel als dopinggeval op de website gezet. Dat was niet netjes.

'Het gros van de stoffen op de dopinglijst vormt geen probleem. Het zijn lichaamsvreemde stoffen, die eenvoudig traceerbaar zijn. Slechts een beperkt aantal stoffen is ook lichaamseigen, en daarin schuilt het probleem.

'Voorheen hadden we die problemen met testosteron, daarvoor hebben we een oplossing gevonden. Nu is er nandrolon, waarvan we pas sinds tien jaar weten dat het ook lichaamseigen is. Verder weten we er nog maar weinig van.

'Van testosteron weten we dat de T/E ratio kan variëren door veel factoren. Het gebruik van alcohol is daar een voorbeeld van, stress en inspanningen zijn andere mogelijke oorzaken, net als het bedrijven van seks wellicht.

'De huidige nandrolonwaarde van 2 nanogram per milliliter is matig onderbouwd. Het is gebaseerd op beperkt Canadees onderzoek. Er ligt nu een aanvullend onderzoek onder Zwitserse voetballers, dat ook door de tuchtcommissie werd gebruikt tegen Frank de Boer. Daarbij werden 356 voetballers getest, geen van allen zat boven de 1. Een kleiner aantal werd later getest na een lichamelijke inspanning.

'Van hen waren er negen die boven die 1 kwamen, en drie zelfs ruim boven de 2. Maar nu is de redenering van de UEFA: die drie zullen dus wel gebruikt hebben. Je zou ook kunnen zeggen: door inspanning kan de nandrolonwaarde omhoog gaan.

'Het is de taak van de wetenschap om dat nader te onderzoeken. Het probleem is, wie gaat dat betalen? Nandrolon is immers geen interessant stofje meer voor de geneeskunde. Het werd ooit gebruikt bij mensen die uitgeput waren na een langdurige operatie.

'De bijwerkingen waren echter zo groot, vooral bij vrouwen, dat het in onbruik is geraakt. Er zijn anekdotes bekend over professionele zangeressen die na behandeling een andere stemhoogte kregen. Als medicijn is het nu pas weer aan het opkomen bij de behandeling van aids-patiënten.

'Die grens van 2 nanogram per milliliter mogen ze wat mij betreft handhaven, daarmee heb ik geen probleem. Maar je kunt wel afspreken, net als indertijd met de T/E ratio, dat iemand die boven de 2 komt nader onderzocht moet worden. Houd die 2 aan, maar rapporteer en schors pas boven 10 of 15, houd een grijze marge aan voor nader onderzoek.

'Het is de grote vraag waar de huidige hausse aan nandrolongevallen - met zeer lage waarden - aan te wijten is. Iedere sporter weet dat je bij inspuiten meteen tegen de lamp loopt. Je bent dan tenminste zes maanden lang positief. Nandrolon is, kortom, een stom middel om te gebruiken.

'Desondanks is er een toename van mensen in wier lichaam hele lage concentraties gevonden worden. Dan kom ik toch bij de voedingssupplementen uit. Het lab in Keulen onderzocht 153 supplementen, waarvan 18 besmet bleken met 19-norandrosteron, een prohormoon van nandrolon. Dat zou de oorzaak kunnen zijn.

'Als je 0,01 mg van dat 19-nor binnenkrijgt, dan schiet je al door tot tegen de 50 nanogram. Met werkelijk een spatje ben je reuze positief. Maar laten we wel wezen, die kleine hoeveelheden werken van geen kant spieropbouwend. Om dat effect te verkrijgen moet je toch echt injecteren.

'Er is door de tuchtcommissie van de UEFA vorige week redelijk naar onze argumenten geluisterd. Wat ons bijvoorbeeld gelukt is, is dat Frank de Boer niet beschuldigd is van het injecteren van nandrolon en dat is al een hele stap.

'De commissie heeft trouwens iets heel ongebruikelijks gedaan. Het was voorheen ongewoon dat een verdediging met deskundigen mocht aantreden. Normaal is het ''mijnheer De Boer had 7,1 en 8,2, dat is boven de 2: hij krijgt zoveel straf, goedemiddag''.

'Ze hebben toegestaan dat advocaat Hellingman een tweede advocaat mocht meenemen plus een aantal deskundigen. Vorige week op Schiphol vertelde Hellingman mij nog dat hij misschien als enige naar binnen mocht. Maar ik mocht dus ook mee de rechtszaal in.

'Op voorhand was niet te verwachten dat ze vrijspraak zouden geven. Wat ons wel tegenviel was de strafmaat. In hun ogen was een jaar een milde straf - ze hadden ook naar twee jaar schorsing kunnen gaan. Bij de beroepsprocedure verwacht ik een hardere strijd, dan zal de tegenpartij meer deskundigen opvoeren.

'Frank de Boer en ik hebben in Zwitserland heel open zitten praten. Hij ontkent dat er ook maar enige sfeer van doping rond Barcelona en het Nederlands elftal bestaat. Dat geloof ik. Aan de andere kant ben ik er van overtuigd dat doping ook voor een voetballer nut heeft.

'Een wedstrijd duurt anderhalf uur, ik zou zeggen: aan EPO heb je dan zeker voordeel. Dat geldt ook voor tennissers, zo'n match kan drie tot vier uur duren. En voetballers zijn natuurlijk wel veranderd qua musculatuur. Wilkes en Lenstra waren anders gebouwd dan de spelers van nu.

'De training is gericht op spieren kweken, op kracht. Kijk eens naar die bovenbenen. In dat soort waarnemingen kan ik me best voorstellen dat er anabolica gebruikt wordt.

'Ik zeg niet dát ze gebruiken, maar ze zouden er voordeel aan kúnnen hebben. En er gaat binnen de sportwereld zoveel geld om, als je wilt gebruiken dan kun je aan de gang. De wetenschappelijke kennis is gewoon te koop. Hoe komen anders nieuwe medicamenten als RSR-13 en HemAssist in de wielerwereld terecht?

'We hadden het over Theunisse. Ik heb pas heel recent de namen gehoord van de mensen die achter diens dopegebruik gezeten hebben. Namen noem ik niet, maar dat waren wel mensen uit de wereld der wetenschappers.

'Ach, ik zit al zolang in de medische wereld dat ik zeker weet dat er een aantal artsen is dat bijzonder in geld geïnteresseerd is. Als ik als wetenschapper een goed werkend, niet traceerbaar middel zou bezitten, dan zouden er genoeg sportploegen bereid moeten zijn om er veel voor te betalen.

'Wat wel weer opvalt: er is in de voetbalwereld, buiten wat recreatieve drugs, alleen maar wat nandrolon gevonden, in lage waarden bovendien. Als men nou ook nog ander spul zou vinden, ja, dan zou er sprake kunnen zijn van buitensporig dopinggebruik. Maar alleen nandrolon? Het kan dus inderdaad op een vergissing - vervuilde supplementen - duiden.

'Maar wellicht wordt er wel veel meer gebruikt. Want misschien, maar dan ben ik heel erg cynisch, misschien functioneert de medische begeleiding in de voetbalwereld wel heel erg goed. De sporters uit de DDR werden toch ook nooit gepakt?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden