Turkse vrouwen hebben het steeds beter, toch?

Turkse vrouwen worden beschermd door de wet en zijn volkomen gelijk aan de man. Papier is geduldig, zeggen de critici, de werkelijkheid is wel anders in het land van Tayyip Erdogan.Twee AKP-topvrouwen verwerpen die stelling: 'Veel kritiek op de AKP is onwaar of overdreven.'

Turkse vrouwen vermaken zich in een zwembad in de zuidoostelijke stad Diyarbakir. Het bad is alleen toegankelijk voor vrouwen. Beeld Monique Jaques

Het gaat uitstekend met de vrouwenrechten in Turkije. Een reeks nieuwe wetten garandeert de gelijkheid van man en vrouw in vrijwel alle levenssferen. Het betreft 'de radicaalste veranderingen in de wettelijke status van vrouwen in tachtig jaar', aldus de denktank European Stability Initiative (ESI) in het rapport Sex and Power in Turkey.

Het Wetboek van Strafrecht, het Burgerlijk Wetboek, het familierecht: het is allemaal diepgaand verbeterd. Daardoor beschikt Turkije nu over 'het juridisch raamwerk van een post-patriarchale samenleving', schrijft het ESI juichend. Het land staat mogelijk 'aan de vooravond van een vrouwelijke revolutie'.

Dit alles had nota bene plaats terwijl Turkije werd geregeerd door de islamitisch geïnspireerde AKP van sterke man Tayyip Erdogan, de partij die na de parlementsverkiezingen van 7 juni vermoedelijk blijft regeren.

Autoritaire sultan

Wekken bovenstaande alinea's een vreemde indruk? Dat kan kloppen: het rapport dateert uit 2007. Sindsdien is er veel veranderd. Niet aan de egalitaire wetten, wel aan Turkijes imago en aan Erdogans optreden. De staatsman heeft zich ontpopt als een autoritaire sultan en als een geheide conservatief die Turkse feministen doet gruwen.

'De aanpak van deze regering stoelt op de opvatting dat man en vrouw fundamenteel verschillen', zegt Reyda Ergün, hoogleraar vrouwenstudies aan Kadir Has Universiteit in Istanbul. 'Vrouwen zijn biologisch anders, dus ze hebben een andere rol.'

Deze kritiek op de AKP is gemeengoed in progressieve kring. De seculiere pers noteert haar met een vanzelfsprekendheid van het genre 'Erdogan draagt een snor'.

Modern en traditioneel op straat in Ankara, 2007. Beeld afp

Moeilijk te betrappen

Maar welke aanpak? Dat is het probleem. De regering is moeilijk te betrappen op concreet beleid dat vrouwen achterstelt. Niet wetten voeden de argwaan, maar een reeks wilde uitspraken en losse flodders, meestal van de AKP-leider zelf. Ergün en twee collega's, de econome Sule Toktas en het Amerikaanse faculteitshoofd Mary Lou O'Neil, citeren ze met weerzin.

Erdogan, drie jaar geleden: 'Vrouwen zijn vrouwen en mannen zijn mannen. Hoe kunnen ze gelijk zijn? Dat is tegen de natuur.'

Eveneens in 2012 zei hij dat abortus moord is en dat het recht erop zou moeten worden ingeperkt. De storm van verontwaardiging die losbrak, smoorde een mogelijke wetswijziging in de kiem.

Zijn oproep aan 'onze zusters' om 'dit land minstens drie kinderen te schenken'.

Traditionele gezin

Hij hemelt het traditionele gezin op, al dan niet met een islamsausje. 'Onze religie bepaalt wat de positie van vrouwen is in de samenleving: moederschap. Feministen snappen dat niet.'

De opsomming is niet uitputtend. Erdogan pleitte voor naar geslacht gescheiden studentenhuizen. Hij opperde een verbod op overspel. En dan de omineuze naamsverandering van het ministerie van Vrouwenzaken, sinds 2011 ministerie van Gezinszaken.

De omslag kwam in 2007. 'Toen had de AKP genoeg macht veroverd', volgens Ergün. 'Ze hadden zoveel zetels dat ze konden doen wat ze wilden. Sindsdien mijden ze de dialoog met het maatschappelijk middenveld. Ze hoeven niet langer te luisteren.'

Turkse vrouwenbeweging

Daarvóór was die dialoog er wel. De drijvende kracht achter de historische wetswijzigingen was niet de AKP, maar de krachtige Turkse vrouwenbeweging, die eind jaren negentig de tijd rijp achtte voor een offensief. Erdogans partij, in 2002 aan de macht gekomen, bleek onverwacht vatbaar voor de boodschap. Pinar Ilkkaracan 'was het middelpunt van alles', zegt ze zelf. De docent aan de Bosporus Universiteit is de bekendste feministische activist van Turkije en speelde een grote rol in de campagne. 'Ik was voortdurend aan het lobbyen in het parlement.'

Sommigen in de AKP steunden volgens haar de vrouwenagenda van harte, anderen opereerden strategisch. Het proces van toetreding tot de Europese Unie lag op stoom, vrouwenrechten konden de deur naar Brussel verder openen.

Maar toen het Europees proces stokte, was het feministisch momentum voorbij, stelt de politicologe Serpil Sancar, directeur Vrouwenstudies aan de Universiteit van Ankara. Voor de AKP was er genoeg hervormd. Erdogan begon aan wat in Turkije zijn 'tweede fase' heet, die van conservatieve hardliner.

Diep wantrouwen

Dus dat is nu de stand van zaken: een regering die door seculiere feministen inmiddels ten diepste wordt gewantrouwd, met een wetgeving die de Europese test glansrijk doorstaat. Grote wensen heeft de vrouwenbeweging wat dat betreft niet meer. 'We hebben geen hervormingen voor gendergelijkheid meer nodig', zegt Sancar zelfs. 'Onze agenda is grotendeels uitgevoerd, op enkele kleinigheden na.'

Niets wijst erop dat de regering de hervormingen wil terugdraaien. Dat zou ook vreemd zijn, voor beleid dat de AKP tien jaar geleden zelf heeft doorgevoerd. Bovendien, zegt ze: 'Terugdraaien? Dat kán niet, daarvoor is het maatschappelijk verzet te sterk, ook onder islamitische vrouwen.'

Dat laatste is cruciaal. De Turkse vrouwenbeweging bestaat niet alleen uit seculiere feministen. Er zijn ook islamitische feministen - conservatief inzake seksualiteit, progressief inzake vrouwenrechten. Bovendien is er een groot aantal islamitische vrouwenorganisaties die zich bezighouden met zaken als gezondheid, onderwijs, kinderopvang, liefdadigheid en vluchtelingen. 'Het zijn er heel veel! En ze zijn beter georganiseerd dan wij', zegt de seculiere Sancar. Al zijn het geen geheide feministen, deze groepen zullen nooit accepteren dat aan de rechtspositie van de vrouw wordt geknaagd. In die zin bestaat er, zodra de nood aan de man komt, een heuse coalitie van seculieren en moslima's.

Turkse mannen dragen rokken om steun te betuigen aan vrouwen tijdens een protest om de dood van Ozgecan Aslan. In februari werd de Turkse Ozgecan Aslan verkracht en vermoord in Istanbul. Beeld epa

Bewaken van beleidspraktijk

Voorheen vormde de hoofddoek een splijtzwam in de vrouwenbeweging. Seculiere feministen wilden niets weten van gesluierde vrouwen, hoe vooruitstrevend misschien ook. Inmiddels is de vrede getekend. Aan links-liberale kant heeft men zich ermee verzoend dat hoofddoek en moderniteit kunnen samengaan.

Voor de vrouwenbeweging komt het nu aan op het bewaken van de beleidspraktijk van alle dag en het toepassen van de wetten. 'Rampzalig', noemt O'Neil dat. Op alle niveaus van de overheid sijpelt het conservatisme door de muur die de wetgever tien jaar geleden optrok.

Want dat moet in het oog worden gehouden: de maatschappelijke werkelijkheid van Turkije anno 2015 is niet alleen het resultaat van wetten en beleidsnota's, het is vooral de neerslag van een eeuwenoude patriarchale cultuur.

Ook Mustafa Kemal Atatürk, vader van de seculiere staat, deed niet meer dan de Turkse vrouw van bovenaf wat kluifjes emancipatie toewerpen. De centrum-linkse CHP heeft in de jaren dat ze aan de macht was weinig voor vrouwen gedaan. Hoogleraar Reyda Ergün: 'Je kunt de AKP niet van alles de schuld geven.'

De Turkse wet is goed voor vrouwen, de maatschappelijke werkelijkheid veel minder. Op de Global Gender Gap Index van het World Economic Forum staat Turkije op de 125ste plaats, de laagste score van alle industriële landen. In het parlement en het topkader van het zakenleven zitten weinig vrouwen. De arbeidsdeelname van vrouwen is laag (32 procent). De laatste jaren doet Turkije het beter op de index. Sinds 2011 is sprake van een 'gestage verbetering'. Het geweld tegen vrouwen neemt echter toe. In 2002 werden 66 vrouwen vermoord, in 2013 847.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden