Turkse springplank naar Europa

Turkije is voor illegale immigranten uitgegroeid tot de belangrijkste toegangspoort tot de EU. 'Ik ken niemand die hier is gekomen omdat hij dit zo'n leuk land vindt.'

Arjen van der Ziel

ISTANBUL - Ietwat aarzelend komen de twee Marokkaanse jongens door de grote glazen schuifdeuren de aankomsthal van de luchthaven van de Turkse stad Istanbul binnen. Ze zijn net gearriveerd uit Marokko en het is overduidelijk dat ze geen doorsnee passagiers zijn. Ze hebben allebei slechts een dagrugzakje als bagage bij zich, en met grote ogen kijken ze, enigszins schichtig, om zich heen in de hal van beige marmer en glimmend chroom. 'Weet u hoe we naar de stad komen?', vraagt een van hen. 'Gaat er misschien een bus?'


De twee Marokkanen behoren tot de tienduizenden illegale immigranten die jaarlijks via Turkije naar de Europese Unie reizen. Voorheen staken veel van die immigranten met bootjes over van Noord-Afrika naar Spanje en Italië, maar de Spanjaarden en Italianen sturen nu velen van hen direct terug. Dat heeft die routes stukken minder populair gemaakt. Daarom komen veel immigranten nu via de Turks-Griekse grens Europa binnen. 'Hebt u misschien werk voor ons?', vraagt een van de Marokkaanse jongens. 'We hebben bijna al ons geld uitgegeven aan onze tickets. We willen eerst in Turkije werken en daarna doorreizen.'


Turkije is uitgegroeid tot dé springplank voor immigranten die illegaal naar Europa willen. Dat komt deels doordat mensen uit Noord-Afrika, het Midden-Oosten en Centraal- en Zuid-Azië vaak makkelijk een visum krijgen voor Turkije, of zelfs helemaal geen visum nodig hebben. Daarnaast speelt de opkomst van prijsvechters in de luchtvaart in het Midden-Oosten een rol. Heel wat Marokkanen vliegen voor 100 euro met budgetmaatschappij Air Arabia naar Istanbul, en reizen vandaar illegaal door naar de EU.


Het aantal mensen dat vanuit bijvoorbeeld Marokko naar Turkije komt, is flink gegroeid: van 25 duizend in 2005 tot 66 duizend in 2009. Ook het aantal Algerijnen is verdubbeld: van 45 duizend naar 91 duizend. En het aantal reizigers uit Iran is toegenomen van 950 duizend tot 1,4 miljoen. Een groot deel van deze reizigers bestaat uit echte toeristen en zakenlui, die na een kort verblijf teruggaan. Maar een ander deel verscheurt zijn papieren, steekt illegaal de Turks-Griekse grens over, en vraagt asiel aan. Volgens het Europese grensbewakingsagentschap Frontex komen negen van de tien illegalen Europa binnen via Griekenland.


Een van de buurten in Istanbul waar immigranten vaak enige tijd verblijven voordat ze doorreizen naar Europa, is de wijk Kurtulus, op een heuvel in het hart van de stad. Kurtulus is met zijn kerken en christelijke begraafplaatsen van oudsher een relatief kosmopolitische buurt, maar het is een echte immigrantenbuurt geworden. Op de straathoeken hangen Afrikanen, in de koffiehuizen zitten besnorde Irakezen te kaarten, en belwinkels adverteren met goedkope tarieven voor verre landen als Ethiopië, Pakistan en Mongolië.


In een vervallen appartementengebouw in Kurtulus vertelt een Irakees met een pokdalig gezicht en tatoeages op zijn armen dat hij jaren in de Verenigde Staten heeft gewoond. Hij zegt de VS te zijn uitgezet omdat hij betrokken was bij een vechtpartij. Hij is op een toeristenvisum naar Turkije gekomen en wil door naar Europa. Als de verslaggever een notitieblokje tevoorschijn haalt, maakt hij met een afwerend gebaar. 'Nee, nee, ik wil niet dat je dit opschrijft.'


De Irakees heeft voor het regelen van zijn verdere reis hulp gezocht van Evan, een tengere landgenoot met lang bruin haar in een paardenstaart. Evan is medewerker van een belwinkel, maar helpt nieuwkomers ook bij het aanschaffen van valse paspoorten. Hij kan voor 1.000 dollar (770 euro) een Nederlands paspoort regelen, met daarop een foto van de klant, en de persoonsgegevens van een eerdere migrant die al in Nederland woont en de Nederlandse nationaliteit heeft. De Irakees vindt 1.000 dollar te veel. 'We zijn daarom een Canadees paspoort voor hem aan het regelen', zegt Evan. 'Daarmee kom je ook Europa binnen.'


De belangrijkste reden dat Turkije zo'n belangrijke draaideur is geworden voor illegale migratie is dat Turkije nauwelijks migranten terugneemt. Griekenland en Turkije hebben weliswaar een verdrag waarin Turkije heeft beloofd dat het alle illegalen zal terugnemen. Maar in werkelijkheid gebeurt dat nauwelijks. En de migranten weten dat. Ze weten bovendien dat het Griekse asielsysteem overbelast is, en dat ze vaak binnen een paar dagen na arrestatie worden vrijgelaten. Dan kunnen ze illegaal door naar elders in de EU.


Brussel oefent al tijden druk uit op Turkije om meer illegalen terug te nemen. Maar de Turken hebben geen zin opgescheept te worden met alle immigranten en zeggen niet de middelen te hebben om ze op te vangen. Dus blijven de immigranten komen.


In een internetcafé in Kurtulus zit de Nigeriaan Ajana James (23) het laatste nieuws te lezen op een voetbalsite. James draagt zijn haar in vlechtjes en heeft een pluizig sikje. 'Ik ken niemand die naar Turkije is gekomen omdat hij dit zo'n leuk land vindt', mompelt hij. 'Iedereen hier wil door.'


James, van origine kapper, heeft werk gevonden in een Afrikaanse kapsalon in een studentenwijk in Istanbul. Grijnzend laat hij op zijn mobieltje foto's zien van zichzelf met beroemde Amerikaanse basketbalspelers. Hij heeft het haar van de Amerikaanse vedetten geknipt, toen ze voor het WK Basketbal in Istanbul waren. 'Dat zal ik echt nooit vergeten.'


De Nigeriaan is, net als veel van zijn lotgenoten, naar Turkije gekomen met de bedoeling door te gaan naar de Europese Unie. Maar hij heeft besloten daar van af te zien. 'Het is moeilijk en duur om een visum of paspoort te krijgen voor een Europees land. En om illegaal te gaan lijkt mij, eerlijk gezegd, best wel gevaarlijk. Ik denk dat ik nog even hier blijf werken, en dat ik dan terugga.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden