Turkse oud-president 'vader' Demirel overleden

De Turkse oud-president Suleyman Demirel is woensdag op 90-jarige leeftijd overleden. Dat heeft het Guven-ziekenhuis in Ankara bekendgemaakt. Demirel was een van de belangrijkste figuren in de Turkse politiek in de afgelopen vijftig jaar. Hij overleed in het ziekenhuis aan hartfalen en een luchtweginfectie, aldus de artsen.

De voormalige Turkse president Suleyman Demirel in maart 2000.Beeld epa

Demirel overleed in het Guven-ziekenhuis aan hartfalen en een een luchtweginfectie, aldus de artsen. Politiek veteraan Demirel bevond zich gedurende een groot deel van zijn leven in het centrum van de Turkse macht. Zo was hij vijf keer premier tussen 1965 en 1993. In die periode maakte hij twee staatsgrepen door het leger mee. Demirel was van 1993 tot 2000 president van Turkije. Op 40-jarige leeftijd, verrassend jong voor een Turkse politicus, werd Demirel verkozen tot nieuwe leider van de net opgerichte centrum-rechtse Gerechtheidspartij.

Demirel stond bekend om zijn pragmatische uitspraken, zoals 'gisteren is gisteren, vandaag is vandaag'. Zo verklaarde de politicus waarom hij zichzelf in verschillende verklaringen soms tegensprak. Zelf meent Demirel dat zijn regering in de jaren 60 en 70 de aanjager was van een enorme transformatie van de Turkse samenleving. Een grotendeels agrarische samenleving industrialiseerde in die periode, waardoor voor veel Turken de levensstandaard steeg. Critici menen echter dat Demirel symbool staat voor een cultuur waarin macht boven principes gaat en waarbij vriendjespolitiek en omkoping stevig voet aan de grond kregen.

Demirel heeft in Turkije de bijnaam 'vader'. Volgens de huidige premier Ahmet Davutoglu zal de overleden ex-president altijd worden herinnerd door zijn 'unieke stijl' en zijn inzet voor Turkije in zijn politieke loopbaan.

Demirel met de voormalige Palestijnse leider Yasser Arafat.Beeld afp

Machtsgreep leger

Demirel begon zijn carrière in de politiek na de machtsgreep van het leger in 1960, waarbij de regering van Adnan Menderes werd afgezet. Menderes en twee leden van het kabinet werden geëxecuteerd en veel partijleden werden verbannen uit de politiek, waardoor er een machtsvacuüm ontstond. Dat gat werd opgevuld door de tot dan toe onbekende Demirel. Hij was opgeleid als bouwkundige en gaf leiding aan de bouw van een dam toen Menderes nog aan de macht was.

Op 40-jarige leeftijd, wat in de Turkse politiek erg jong is, werd Demirel verrassend gekozen als leider van de net opgerichte Gerechtigheidspartij, de centrumrechtse opvolger van de partij van Menderes. Demirel won de verkiezingen met zijn partij in 1965 glansrijk en werd bekend om zijn populistische stijl. Hij kreeg als bijnaam Sulu de herder en maakte gretig gebruik van allerlei symbolen uit de islam. Dit leverde hem veel steun op van het conservatieve Turkse platteland, waar de meeste Turken toen woonden.

De regering van Demirel zag zich voor de uitdaging gesteld om de eisen van de agrarische achterban in evenwicht te brengen met de noodzaak tot industrialisatie van Turkije. Die evenwichtsoefening leek in de jaren zestig te werken. De economie groeide jaarlijks met zo'n zes procent en grote delen van Turkije werden voorzien van elektriciteit en fatsoenlijke wegen.

Demirel in 2003.Beeld afp

Politiek radicalisme

Aan het begin van de jaren zeventig kreeg Turkije steeds meer te maken met politiek radicalisme, met sociale onrust tot gevolg. Aan de linkerkant van het politieke spectrum stonden studenten en arbeiders die radicale hervormingen eisten, terwijl Demirel op rechts werd ingehaald door nieuwe nationalistische en islamitische partijen. Toen dit ideologische conflict in geweld ontaardde, greep het machtige Turkse leger in. Generaals stelden Demirel een ultimatum, waardoor hij in 1971 moest vertrekken als premier.

Opeenvolgende regeringen, eerst geleid door technocraten met steun van het leger en later door Demirels grote rivaal Bülent Ecevit, wisten het geweld niet onder controle te krijgen. Dat geweld nam in de jaren zeventig alleen maar toe, zeker omdat de Turkse economie forse klappen kreeg door de oliecrisis.

Demirel keerde in 1975 terug aan de macht, maar de onwillige coalitie waar hij mee moest regeren - onder andere bestaande uit islamisten en nationalisten - zorgde ervoor dat Turkije verder afgleed in chaos. Velen beschuldigden Demirel ervan dat hij een oogje toekneep als zijn nationalistische coalitiepartners opriepen tot geweld. Het onvermijdelijke gebeurde en in 1980 greep het leger opnieuw de macht.

Volgens voormalig journalist Mehmet Ali Birand was Demirel op het moment van de machtsgreep aan de telefoon met zijn minister van binnenlandse zaken toen de telefoonverbinding plots wegviel. Toen hij uit het raam van zijn ambtswoning keek zag hij dat zijn lijfwachten vervangen waren door militairen. 'Het is jammer voor het vaderland, het is jammer voor ons allemaal', zei Demirel, voordat hij zijn spullen pakte en in de gevangenis verdween.

Demirel in 1975 (rechts) in 1975 met de toenmalige Griekse premier Constantin Caramanlis.Beeld afp

Postmoderne coup

Demirel werd uit de politiek verbannen, maar eind jaren tachtig werd dit teruggedraaid. Hij werd in 1991 opnieuw premier en in 1993, na het overlijden van Turgut Özal, zelfs president. Als president knoopte Demirel betrekkingen aan met de voormalige Sovjet-Unie en wist hij in 1997 zonder geweld een islamistische regering tot aftreden te dwingen, terwijl gevreesd voor een nieuwe machtsgreep door het leger. Later werd wel gesproken van een 'postmoderne coup'.

De lijfspreuk van Demirel, die vaak werd gebruikt om critici de mond te snoeren, wordt geregeld aangehaald door Turken als wordt gesproken over de sterke en zwakke punten van de pragmatische leider. 'Gisteren was gisteren en vandaag is vandaag', zei Demirel vaak.

Demirel was getrouwd met Nazmiye. Zij overleed in 2013. Het huwelijk tussen de twee heeft geen kinderen voortgebracht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden