Turkse gastvrijheid begint barsten te vertonen

In Turkije en Libanon loopt de spanning op vanwege de exodus uit Syrië. In de Turkse grensplaats Kilis zitten vluchtelingen opeengepakt in containers, en is gastvrijheid omgeslagen in vijandigheid. In Libanon zijn wraakacties gaande op Syriërs. Zij worden van IS-sympathieën verdacht.

Syrische weduwen zitten in een container in het vluchtelingenkamp in de Turkse grensplaats Kilis.Beeld An Sofie Kesteleyn

Tussen de optrekkende vrachtwagens die vol goederen de Syrische grens overgaan en de continue stroom bepakte Syriërs die vrijuit de grens passeren, vallen hij en zijn zoon met hun koelbox amper op. Toch moet de 48-jarige Abu Ahmed oppassen. Als bewoner van het vluchtelingenkamp Kilis naast de grensovergang mag hij niet betrapt worden op het verkopen van flesjes water. Syriërs worden immers niet geacht te werken in Turkije. Maar Ahmed, vader van tien kinderen waarvan de jongste 10 maanden, kan niet anders. 'Mijn vrouw is net gestorven en ik kan de babymelk niet betalen van de voedselbonnen die ze ons geven.'

Kilis mag een '5-sterren' vluchtelingenkamp heten, bij aankomst dringt de vergelijking met een gevangenis zich op. Toegang tot het met prikkeldraad afgeschermde kamp in de brandende zon aan de Syrische grens verkrijgt niemand zonder zijn vingerafdruk te geven en met spullen en al door de metaaldetector te worden doorgelicht. In het kamp verstommen de gesprekken en zelfs het gezang van de kinderen in het koranschooltje zodra de geüniformeerde kampmanager in zicht komt.

In het witte containerkamp van Kilis, de trots van de Turkse overheid, zijn schooltjes, wasmachines, elektriciteit, winkels en dagactiviteiten voor de vrouwen. De kampmanager wijkt niet van onze zijde om vooral de luxe faciliteiten in het kamp te tonen, maar ook om ervoor te zorgen dat onze blik niet valt op de overvolle containers waar soms meer dan 10 gezinsleden samenklonteren in de kokende hitte. 'Na het middaguur kunnen we niet meer binnenzitten omdat de vloer te heet is', vertelt Jisr Al Shouhaar, moeder van zes kinderen.

Schaduw van de pas geplante boompjes in het kamp in het hete grensgebied zal nog jaren op zich laten wachten. Veel vrouwen zullen erop moeten wachten. Hun mannen zijn gewond, vechten nog in Syrië of zijn gesneuveld zoals die van Al Shouhaar. 'Hij werkte gewoon als beveiliger maar werd door IS gezien als verrader van het regime en vermoord. Mijn zonen zijn nog te jong om te werken dus ik heb geen andere keus dan hier te blijven.' Ze hoopt op een dag terug te kunnen keren naar Syrië. 'Insjallah' als god het wil.

De uitzichtloosheid van het bestaan in de kampen heeft de meeste Syrische vluchtelingen de straat op gedreven. Van de 1,2 miljoen Syriërs die inmiddels naar Turkije zijn gevlucht, verblijven er hooguit 300 duizend in vluchtelingenkampen. De rest is uitgewaaierd over Turkije om een bestaan in de illegaliteit op te bouwen. In Istanbul zouden nu al 300 duizend Syriërs verblijven. In Kilis vlak bij de grens wonen inmiddels meer Syriërs dan Turken, wat de vermaarde Turkse gastvrijheid zwaar op de proef stelt.

In de industriestad Gaziantep landinwaarts kwam het de laatste maanden herhaaldelijk tot botsingen tussen de twee bevolkingsgroepen. Het escaleerde toen 3 weken geleden een Turkse huisbaas werd doodgestoken door zijn Syrische huurder. Volgens de Turken omdat hij de huur niet wilde betalen. De Syriërs hebben een andere versie: 'De man kon één keer de huur niet op tijd betalen waarop de huisbaas hem vroeg dan maar zijn vrouw te sturen', vertelt een bouwvakker. De Syriërs praten de daad niet goed, maar wie zou niet zijn zelfbeheersing verliezen in zo'n situatie?

De komst van de Syriërs heeft de sociale verhoudingen in de Turkse grensstreek op scherp gezet. Huizenprijzen zijn verdubbeld, de criminaliteit neemt toe en de arbeidsmarkt is verstoord. Syriërs die geen werkvergunning hebben, zijn bereid tegen elke prijs werk aan te nemen waarmee ze officiële banen innemen. Met een gemiddeld dagloon van 15 euro zijn de leefomstandigheden voor de vaak grote families erbarmelijk. De meeste gezinnen leven in garages, piepkleine kamertjes, huizen in aanbouw of zwerven op straat. 'De hygiëne en veiligheid laten te wensen over, ze hebben te weinig voedsel, hun kinderen gaan niet naar school en de mannen worden uitgebuit op Turkse bouwplaatsen', vat Andrew Gardner van Amnesty International hun ellende samen. Daglonen van 20 lira ( 6 euro) zijn geen uitzondering, terwijl een kleine kamer al snel 100 euro per maand kost.

Voor Zhakarya Alsaleh, vader van 9 kinderen, rest daarom geen andere keus dan met zijn twee oudste jongens (10 en 12 jaar oud) dagelijks plastic en oud ijzer te verzamelen. Een dag inzamelen levert ze zo'n 15 lira op. Met een handkar zwerven ze door de straten van Kilis, terwijl zijn vrouw met de kleine kinderen verblijft in een onafgebouwd huis aan de rand van de stad. Tussen de betonnen skeletten in de half afgebouwde wijk klinken talrijke Arabische kinderstemmen en wappert de was. De elektriciteit valt om de haverklap uit, maar het gezin heeft een dak boven het hoofd. Dit dankzij de bouwwoede van de Turken die ironisch genoeg is uitgebroken vanwege de huurinkomsten van de Syriërs.

Over de vrijgevigheid en behulpzaamheid van de Turken zijn de meeste Syriërs lovend. Maar de gastvrijheid van het begin van de Syrische exodus begint barsten te vertonen. Steeds vaker komt het tot uitbarstingen tussen groepen en steeds vaker gaan Turken de straat op om te demonstreren tegen het 'open-deurenbeleid' van president Erdogan voor vluchtelingen. 'Ga terug naar Syrië' en 'Turkije voor de Turken', zeggen de spandoeken die volgens sommigen door de oppositie zijn aangereikt. Die zou de toenemende xenofobie aangrijpen om de bevolking tegen de regering op te zetten.

Beeld An Sofie Kesteleyn

In de Turkse kapperszaak in Gaziantep verdedigen de mannen het omgeslagen sentiment. 'We zijn geen racisten, maar als ze geen respect meer tonen dan moeten ze maar het land uit', vindt Mehmet Uzun. Volgens de mannen neemt de criminaliteit toe, de vuiligheid en de 'onzedigheid', waarmee ze doelen op de Syrische meisjes die zich prostitueren. 'Laatst hebben ze mijn tuinhekje gestolen om het als oud ijzer te verkopen', vertelt Murat Parlakyildiz in de stoel ernaast verontwaardigd. 'We begrijpen dat de Syriërs het heel moeilijk hebben, maar ze moeten wel hun best doen om te integreren. We hebben ze alles gegeven; huizen, kleding, voedsel maar het is blijkbaar nooit genoeg.'

De Turken maken zich ook boos over de hulp en zorg aan Syriërs. 'Zij wandelen het ziekenhuis in en krijgen gratis zorg, wij moeten ervoor betalen. Ze pikken de baantjes in voor veel minder geld en de volgende dag gaan ze terug naar Syrië om te vechten; ze nemen gewoon de boel over', vindt Uzun.

De sociale problemen die met de komst van de Syriërs gepaard gaan, vormen een tikkende tijdbom waarschuwt Amnesty International. 'Turkije kan niet langer wegkijken', zegt Gardner. 'De meeste Syrische kinderen hebben al drie jaar geen onderwijs. Straks woont hier een hele generatie die geen school heeft gehad.' Volgens Gardner moet de Turkse overheid stappen ondernemen om de Syriërs te legaliseren zodat ze niet langer onderbetaald worden, hun kinderen niet hoeven te laten werken en naar school kunnen sturen.'

Support for Life, een van de grootste Turkse hulporganisaties in de grensregio, probeert de spanningen te beteugelen en organiseert onder meer bijeenkomsten voor Turkse en Syrische vrouwen om wederzijds begrip en kennis te creëren. Sinds 2012 heeft de organisatie 400 duizend gezinnen praktische hulp kunnen aanbieden. 'Maar de condities zijn nog steeds erg slecht', zegt woordvoerster Elif Gunduzyeli. 'De mobiliteit is groot waardoor veel gezinnen weer uit beeld verdwijnen. Er komen steeds meer nieuwe vluchtelingen van weer andere vijanden zoals nu de yezidi's, dus het is bijna dweilen met de kraan open.'

Naast de Turkse kapperszaak in Gaziantep heeft de Syrische Umar Alali een bescheiden winkeltje in auto-onderdelen geopend. In Syrië had hij twee goedlopende speciaalzaken, een huis en een auto voor de deur. Nu leeft hij met zijn gezin samen met een goedwillend Turks gezin in hun huis.

In de sjofele kamer achter zijn winkel verzucht hij: 'Waarom laat Europa geen Syrische vluchtelingen toe? We kunnen geen kant uit; niet terug naar Syrië en we kunnen hier niet met zoveel blijven. Ik begrijp er niets van. Waarom is dat?'

Beeld An Sofie Kesteleyn
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden