Turkse flirtpogingen met de EU gestoord door incidenten

Ankara hoopt op meer handel, investeringen en energie - én terreurbestrijding

Als eerste EU-land trekt Nederland zijn ambassadeur terug uit Turkije. Bij de toenadering die Turkije tot de EU zoekt zit Erdogans semidemocratie in de weg.

Een Turkse man passeert de Nederlandse ambassade. Foto epa

Het verbaast Sinan Ülgen een beetje dat Nederland, met het terugtrekken van zijn ambassadeur, zo'n drastische stap heeft gezet. In de diplomatie is het gebruikelijk, zegt hij, om het lijntje van onderhandelingen open te houden zolang er geen overeenstemming is bereikt, en het geschil op een zacht pitje te laten voortsudderen.

En hij weet hoe het werkt. De voorzitter van denktank EDAM in Istanbul is voormalig Turks diplomaat. Ülgen diende onder andere in Brussel (EU) en New York (VN). Waarom Nederland dit heeft gedaan, als eerste land in de Europese Unie, is hem nog niet duidelijk. Redenen voor de verwijdering zijn wel aan te wijzen, maar die gelden evenzeer voor andere EU-lidstaten.

Ergernis

De grote knik in de verhoudingen tussen Europa en Turkije kwam uiteraard met de mislukte staatsgreep van juli 2016. Het proces van Turkijes toetreding tot de Europese Unie liep al stroef, maar sindsdien heerst ergernis over en weer. Bij de Europeanen over de massale arrestaties en het inperken van de persvrijheid, bij de Turken over het hameren op mensenrechten terwijl Turkije aan een groot gevaar was ontsnapt.

Een dieptepunt werd bereikt toen president Recep Tayyip Erdogan de nazitijd erbij haalde om zijn woede te ventileren over de Nederlandse regering (die twee Turkse ministers had belet te komen spreken) en over de Duitse bondskanselier Angela Merkel, die had gezegd dat er geen sprake kan zijn van een Turks EU-lidmaatschap.

Verkiezingen speelden in alle drie landen een rol. In Duitsland en Nederland had rechts de wind mee. Erdogan moest het referendum over de grondwetswijziging winnen. De Turks-Europese betrekkingen, zegt Ülgen, werden zo het object van nationalistische tendensen in de binnenlandse politiek.

Die electorale stoom is van de ketel. De Turkse regering begon de afgelopen maanden een charmeoffensief jegens Europa. Er ontstond weer ruimte voor toenadering. Hoewel bij de Europese Unie rekening wordt gehouden met een EU-Turkijetop dit voorjaar, loopt dit niet op de eerste plaats via Brussel. Turkije probeert bilateraal de banden te herstellen.

Ülgen noemt dat 'een nieuw raamwerk' voor samenwerking met Europa, niet als alternatief voor het toetredingsproces, maar als aanvulling erop. Het meeste gehoor vindt Turkije daarbij tot nu bij de Franse president Emmanuel Macron. Erdogan bezocht Frankrijk begin januari en hij keerde opgetogen terug, met in zijn zak een contract voor de aankoop van 25 Franse Airbus-toestellen en een akkoord met Frankrijk en Italië voor de ontwikkeling van een gezamenlijk systeem voor luchtverdediging.

Dat is waar het Ankara om te doen is: handel, investeringen, energie en zo mogelijk terreurbestrijding. Daartoe zou de gespreksagenda beperkt moeten blijven. De politiek laten de Turken er het liefst buiten, zeker als dat betekent dat hun de maat wordt genomen inzake mensenrechten, democratie en persvrijheid.

Maar zo makkelijk gaat dat niet. De Europeanen peinzen er niet over de politiek beladen kwesties te verzwijgen, ook Macron niet. Toen de Turkse minister van Buitenlandse Zaken Mevlut Cavusoglu in Berlijn was, een dag na Erdogans bezoek aan Parijs, sprak hij gloedvolle woorden over de voordelen van nauwere economische samenwerking met Duitsland, Turkijes belangrijkste handelspartner.

Koele reactie

De reactie van zijn collega Sigmar Gabriel was koeltjes. Zorg nu eerst maar eens, zei hij, dat de Duits-Turkse journalist Deniz Yücel wordt vrijgelaten. De correspondent van Die Welt zit al ruim een jaar vast op verdenking van steun aan de Koerdische PKK. 'Er zal geen enkele vooruitgang zijn in de betrekkingen met Turkije zolang er nog journalisten in Turkse gevangenissen zitten', zei voorzitter Jean-Claude Juncker van de Europese Commissie een paar dagen later.

Zo hobbelt het Turkse charmeoffensief van incident naar incident.

En incidenten zijn er genoeg in Erdogans getraliede semidemocratie. Vorige week werd de voorzitter van de Turkse afdeling van Amnesty International, Taner Kilic, ogenblikkelijk weer gearresteerd na door een rechtbank op vrije voeten te zijn gesteld.

Zolang dit het democratische decor is, zal de frictie tussen Turken en Europeanen blijven bestaan. Dat is volgens Ülgen de kern van het probleem. Als we niet over politiek praten, zegt Ankara, kunnen we veel bereiken. Het antwoord van Europa: als er niet over mensenrechten gepraat wordt, komen we nergens.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.