Turkse columnist verschijnt na coup voor rechter om 'terrorisme'

Een nieuw dieptepunt voor het vrije woord in Turkije. Voor het eerst sinds de mislukte staatsgreep van 15 juli verscheen deze week in Istanbul een auteur voor de rechter. Asli Erdogan wordt verdacht van 'lidmaatschap van een terroristische organisatie'. Tegen de 49-jarige schrijfster wordt levenslange gevangenisstraf geëist.

Oppositieleden Baris Yardas en Sezgin Tanrikulu spreken tijdens een persconferentie, voorafgaand aan de rechtszaak tegen Asli Erdogan.Beeld afp

Tientallen mensen hadden zich donderdag in de stromende regen verzameld voor de rechtbank in Istanbul om Erdogan en haar drie medeverdachten moed in te spreken. 'We moeten de democratie nu of nooit verdedigen. Anders is het te laat en krijgen we een dictatuur', tekende persbureau AFP op uit de mond van Leyla Kizilkaya, een van de aanwezigen.

De schrijfster (geen familie van de Turkse president Recep Tayyip Erdogan) staat terecht omdat zij behoorde tot de adviesraad van de inmiddels verboden Koerdische krant Özgur Gündem. Ook publiceerde ze columns.

Woordenboek

Voor Erdogan, zelf geen Koerdische, was het lidmaatschap van de adviesraad een gebaar van steun voor de ernstig bedreigde persvrijheid in Turkije. Hetzelfde geldt voor haar medeverdachte Necmiye Alpay, een befaamde taalkundige met de reputatie van 'het levende woordenboek van Turkije'. Ook twee journalisten van de krant moesten voorkomen. Erdogan en Alpay werden in augustus gearresteerd, kort nadat de autoriteiten Özgur Gündem hadden gesloten omdat de krant propaganda zou maken voor de Koerdische terreurbeweging PKK.

Sindsdien deden over de schrijfster, die een zwakke gezondheid heeft, zorgwekkende berichten de ronde. In de isoleercel van de vrouwengevangenis van Bakirköy kreeg ze depressieve klachten. Die werden pas minder nadat ze in één cel werd gezet met de 70-jarige Alpay. Een parlementariër van de oppositiepartij CHP die hen begin december bezocht, Utku Çakirözer, zei dat Erdogan veel gewicht heeft verloren en leed aan interne bloedingen.

Volgens Çakirözer mogen de gedetineerden die hij sprak maar eens per twee maanden bezoek ontvangen. Het contact met advocaten is beperkt tot een uur per week. Hij had het over 'psychologische marteling'. De ironie wil dat Erdogans roman Het stenen gebouw (2013) gaat over marteling en andere misstanden in een Turkse gevangenis.

Internationaal krijgt Erdogan veel steun. De Franse schrijvers Jean Rolin en Patrick Deville lieten een petitie rondgaan. Ook in de Europese steden Zürich, Graz en Krakau, waar ze writer in residence is geweest, wordt actie gevoerd voor haar vrijlating. Aan het eind van de zitting donderdag werd een succesje geboekt: het voorarrest van Erdogan en Alpay werd door de rechter opgeheven. Beiden kunnen de afloop van hun zaak in vrijheid afwachten.

De vervolging van Erdogan, Alpay en de journalisten van Özgur Gündem is onderdeel van een brede overheidscampagne tegen kritische media in Turkije. Die stonden al jaren onder druk, maar sinds de couppoging is van een vrije pers nauwelijks nog sprake.

Volgens Human Rights Watch (HRW) zijn na 15 juli 169 kranten, uitgeverijen en tv-zenders gesloten. Bijna 150 journalisten zijn gedetineerd. De Turkse regering 'heeft de onafhankelijke media vrijwel het zwijgen opgelegd', stelt de mensenrechtenorganisatie in het onlangs gepubliceerde rapport Silencing the Media. De autoriteiten willen alle kritiek smoren op hun 'genadeloze campagne tegen vermeende vijanden'.

Verstikkend

De repressie betreft niet alleen journalisten die behoren tot de beweging van Fethullah Gülen, de prediker die de staatsgreep zou hebben georganiseerd. Ook Koerdische media worden getroffen, evenals linkse en liberale journalisten, zoals die van de seculiere krant Cumhuriyet.

HRW beschrijft een 'verstikkende atmosfeer, met een snel slinkende ruimte' voor verslaggeving over zaken die de regering liefst verzwijgt. Volgens het rapport gebruikt de regering valse aanklachten wegens terrorisme. Uitgevers worden onder druk gezet kritische journalisten te ontslaan. Ook is er sprake van fysiek geweld tegen journalisten.

Donderdag werd de bekende journalist Ahmet Sik gearresteerd. Op Twitter liet hij weten te zijn opgepakt vanwege een tweet. Volgens CHP-parlementariër Baris Yarkadas, die met Sik sprak, wordt hij verdacht van het verspreiden van terroristische propaganda (voor de PKK), onder andere in de krant Cumhuriyet.

Sik zat in 2011-2012 al eens een jaar in voorarrest, nadat zijn boek Het leger van de imam was verboden nog voor het was uitgekomen. Het boek was een kritisch relaas over de beweging van Fethullah Gülen, die volgens Sik diep in de Turkse staat was geïnfiltreerd. Precies wat de AKP-regering nu beweert over de gülenbeweging. Indertijd werkte Gülen echter samen met toenmalig premier Erdogan, dus waren dergelijke onthullingen ongewenst. 'Soms is een boek gevaarlijker dan een bom', zei Erdogan na Siks arrestatie in 2011.

Verborgen boodschappen

Vooralsnog echter gedraagt de Turkse president zich niet naar die uitspraak. Hoewel Asli Erdogan vooral schrijfster is, wordt zij vervolgd vanwege haar journalistieke activiteiten, niet vanwege haar boeken. Turkse schrijvers hebben tot nu opmerkelijk weinig last van de inperking van het vrije woord.

Naast Asli Erdogan zitten maar twee schrijvers gevangen, geen van beiden vanwege hun boeken. Auteur Ahmet Altan werd gearresteerd omdat hij in een tv-interview 'verborgen boodschappen' ter ondersteuning van de staatsgreep zou hebben verwerkt. Boekwinkels hebben tot nu geen last gehad van inbeslagnames. Asli Erdogans boeken worden sinds haar arrestatie beter verkocht dan ooit.

Het is niet duidelijk waarom de literaire wereld buiten schot blijft, terwijl de journalistiek alle klappen krijgt, zo stelde The New York Times onlangs vast. Mogelijk heeft het te maken met de hogere status van de literatuur. En velen in de boekenwereld vrezen dat de rust slechts tijdelijk is. 'Met de arrestatie van Asli Erdogan en Necmiye Alpay is een drempel overschreden', kreeg de krant te horen van Tora Pekin, advocaat van Cumhuriyet. 'Na hen kan iedereen in de gevangenis belanden.'

Theeverkoper van Cumhuriyet opgepakt

In de campagne tegen de vrije pers in Turkije wordt het net breed uitgeworpen. Zelfs de beheerder van het cafetaria van het dagblad Cumhuriyet ontspringt de dans niet. Senol Buran, die de personeelsleden van de links-seculiere krant dagelijks van hun glaasje thee met veel suiker voorziet, werd deze week gearresteerd wegens belediging van president Recep Tayyip Erdogan. Een politieman had Buran horen zeggen dat hij zou weigeren Erdogan thee te serveren, mocht de president het cafetaria bezoeken. Ook zou hij een beledigende term hebben gebruikt. Dat laatste ontkent Buran, het eerste geeft hij toe. De politie kwam naar het huis van de theeverkoper om hem in te rekenen. Op het beledigen van het staatshoofd staat in Turkije een straf van maximaal vier jaar. De advocaten van de Erdogan hebben tegen meer dan 1.800 mensen aanklachten ingediend wegens belediging van de president. In juli beloofde Erdogan de lopende zaken te zullen stopzetten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden