Turkse christenen klem tussen Pasen en Erdogan

Dat het referendum in Turkije en het paasfeest zondag samen vallen kan geen toeval zijn, menen de christenen in Istanbul. 'Erdogan doet het om te zorgen dat wij geen nee komen zeggen. Hij hoopt dat we in de kerk zitten.'

Orthodoxe geestelijken kussen tijdens een dienst in de St. George-kathedraal in Istanbul de hand van patriarch Bartholomeus. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Orthodoxe geestelijken kussen tijdens een dienst in de St. George-kathedraal in Istanbul de hand van patriarch Bartholomeus.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

De geestelijken in hun zwarte habijten lopen zich al warm voor de paasvieringen. Voor het uitbundige, met goud ingelijste iconen versierde altaar van de Sint George kathedraal voeren ze hun eeuwenoude rituelen uit. Onder het verspreiden van wierrook neuriën ze met zware bassen mee met het koor en kussen de afbeeldingen van heiligen onder het toeziend oog van de grijs bebaarde patriarch Bartholomeus, geestelijk leider van de ruim 300 miljoen orthodoxe christenen in de wereld.

Het paasfeest in Istanbul, waar de geestelijken zo naar uitzien, wordt zondag echter overschaduwd door terreurdreiging én het referendum. Voor elke kerk in Istanbul staat tenminste een duo gewapende politieagenten. De aanslagen op de koptische kerken in Egypte deze week, waarbij 44 doden vielen, hebben de angst flink aangewakkerd. 'Ik durf bijna de kerk niet meer in om te bidden', zegt de geblondeerde Selin Atakar zenuwachtig voor de ingang van de Katholieke Basiliek van Sint Antonius in het centrum van Istanbul.

Pure provocatie

Veel christenen zien het houden het referendum over de grondwetswijziging op een christelijke feestdag als pure provocatie. Maar ze zeggen dat liever niet hardop. De priester van de Sint Antonius kijkt ietwat ongemakkelijk. 'We spreken ons liever niet uit over politiek. Ik zie het maar als een voordeel dat het referendum gelijk valt met de paasviering, want dan is er extra veel politie op straat. Die bescherming hebben we als christenen hard nodig met alles wat er om ons heen gebeurt in de wereld.'

Ook in de orthodoxe Sint George is de stemming bedrukt, al houdt Vader Tsimalis, de jonge en vlotte uit Chicago afkomstige woordvoerder van het patriarchaat, dat liever voor zich. 'Wij zijn hier een christelijke druppel in een moslimoceaan. Het past ons hierover te zwijgen.' Wel wil hij het graag hebben over de betekenis van het 'oecumenisch patriarchaat van Constantinopel' en 'de liefde' die zijn kerk predikt. 'Wij doen niet aan haat zaaien. Wij dienen een God die ondanks alle menselijke verschillen en gebreken naar de aarde neerdaalt en gelovigen meeneemt naar de hemel.'

Referendum Turkije

Volkskrant-fotograaf Guus Dubbelman reisde in de aanloop naar het Turkse referendum door Istanbul om de stemming te peilen. Hij vond ja-stemmers, nee-stemmers en alles er tussenin. Misschien is de uitslag toch minder voorspelbaar dan iedereen denkt. Bekijk hier de fotoserie.

Christenen zijn anno 2017 in het islamitische Turkije een minderheid: 0,3 procent van de bevolking. Eind 19de eeuw, voor de Armeense genocide, vormden ze nog bijna 30 procent van de bevolking. Na de stichting van de seculiere republiek door Atatürk in 1923 ging het verder bergafwaarts: orthodoxe christenen vluchtten naar Griekenland, andere christenen zochten hun heil in buurlanden, Europa of de Verenigde Staten. In Istanbul - voorheen Constantinopel - herinneren alleen de gebouwen er nog aan dat de stad ooit de bakermat van het Oost Romeinse Byzantijnse rijk was.

Maar nu ligt ook het pronkstuk van die Byzantijnse geschiedenis, de Hagia Sophia, onder vuur. Het monumentale gebouw werd in 527 gebouwd als een Grieks Orthodoxe kerk maar werd in 1453 een moskee in het Ottomaanse tijdperk. In 1935 werd de basiliek door de seculiere Atatürk tot museum bestemd, tot groot ongenoegen van de conservatieve islamitische Turken. Sinds kort klinkt de roep om het gebouw te heropenen als moskee steeds luider.

De christelijke geestelijken in Istanbul weigeren elk inhoudelijk commentaar. Hun bezoekers eveneens. Alleen voor de katholieke kerk van Sint Antonius wil een bezoekster wel kwijt wat ze vindt van de timing van Erdogan's referendum. 'Hij doet het expres op ons Paasfeest om te zorgen dat wij christenen, Armeniërs, niet 'nee' komen stemmen. Hij hoopt dat we op vakantie zijn of in de kerk zitten. Maar we komen wel stemmen, gewoon voor de kerkdienst.'

Weer een moskee?

In Griekse media circuleert het hardnekkige gerucht dat de Turkse president Erdogan op Goede Vrijdag gaat aankondigen dat het Hagia Sophia-museum opnieuw een moskee wordt. Het zou een provocatie van de Turkse christenen. De regeringsgezinde Turkse media spreken het tegen en wijzen er bovendien op dat Griekenland geen recht van spreken heeft, omdat ze geen moskeeën toestaat in haar land.

De geruchten komen niet helemaal uit de lucht vallen. Twee jaar geleden is voor het eerst in 85 jaar een islamitische voordracht gehouden in de Hagia Sophia ter ere van de verjaardag van de profeet. Toevallig vond de koranrecitatie een dag voor het orthodoxe Pasen plaats.

President Erdogan is volgens de Griekse nieuwssite Greek Reporter van plan op Goede Vrijdag een islamitische dienst bij te wonen in de Hagia Sophia op Goede Vrijdag. Erdogan zou bij de aankondiging hebben gezegd dat het gebouw eigenlijk een moskee is en geen museum. Volgens het Griekse medium is de provocatie van Erdogan bedoeld om gelovige Turken die zich altijd onderdrukt hebben gevoeld onder het seculiere kemalistische bewind tot 2002, te paaien voor het referendum van komende zondag.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden