Turkmenbasji, geliefd, gevreesd en geestesziek

De geesteszieke en megalomane Turkmeense leider Saparmoerat Nijazov, die woensdag op 66-jarige leeftijd is overleden aan een hartstilstand, voerde een ongekend schrikbewind. Kritische journalisten en politici moesten het land ontvluchten of verdwenen achter de tralies...

Turkmenbasji – ‘Vader van alle Turkmenen’ zoals Nijazov zich liet noemen – hield niet van buitenlandse bemoeienis en al helemaal niet van de westerse media. Zijn minister van Toerisme had als belangrijkste taak om Turkmenen binnen de grenzen te houden en buitenlanders te weren. Journalisten kregen vrijwel nooit een visum. Toch is het twee keer gelukt het land binnen te komen.

In 2003 mocht de Volkskrant een dagje mee in het gevolg van de toenmalige minister van Buitenlandse Zaken Jaap de Hoop Scheffer. Hij ontmoette er een groepje mensenrechtenactivisten voor wie het levensgevaarlijk was om met hun naam in de krant te komen. Zij waren ervan overtuigd dat Nijazov in 2002 zelf een aanslag op zijn leven in scène had gezet. De president bleef daarbij ongedeerd, maar na die ‘terroristische actie’ kregen 56 oppositieleden lange celstraffengevangenisstraffen, vijf zelfs levenslang. Hun bezittingen wer- den geconfisqueerd. Familieleden belandden achter de tralies.

‘Ik weet zeker dat er geen aanslag was, Nijazov had een argument nodig om oppositieleden en intelligentsia uit de weg te ruimen’, zei een Turkmeense die zich voorstelde als Marina. ‘De wet beschermt slechts één man, onze president. De rest van het volk heeft geen rechten.’

Afgelopen zomer kreeg ik tot mijn verbazing weer een visum, voor een vakantiereis met mijn gezin. Dat lukte dankzij de inventieve Turkmeense reisbureaumedewerker die ‘Correspondente’ op het aanvraagformulier had veranderd in ‘Huisvrouw’.

Turkmenistan is een grondstofrijke woestijnstaat in Centraal- Azië, groter dan Spanje, met slechts vijf miljoen inwoners. Het contrast tussen De hoofdstad Asjchabad en het platteland is ongekend groot. In de bergen en in de woestijn wonen Turkmenen in lemen hutten, totaal van de wereld afgesloten zonder telefoonverbinding of radio-ontvanger.

Asjchabad staat vol protserige paleizen van Turks marmer langs brede lanen geflankeerd door palmbomen en platanen. Overal klateren fonteinen, ondanks het watergebreken ook als het er in de zomer 50 graden is. Op iedere straathoek staat politie, die ons met rust laat maar wel achterdochtig en nors kijkend in de gaten houdt.

De 22-jarige studente biologie Zainab Balkarabad was blij dat zij in Turkmenistan leeft, vertelde ze opgewekt. Met een vriendin zat ze na haar college te kletsen op een bankje voor de universiteit van Asjchabad. ‘Turkmenistan is een neutraal en vreedzaam land. Daar voelen wij ons heel erg prettig bij. ‘Het leven is hier beter dan in onze instabiele buurlanden Afghanistan, Oezbekistan en Iran. Dat hebben we aan onze president te danken.’

De autoritaire president van Turkmenistan, Saparmurat Nijazov, is donderdag overleden. De 66-jarige president voor het leven regeerde twintig jaar met ijzeren hand over het Centraal-Aziatische land. (Archieffoto, AP)
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden