Turkijerel gereconstrueerd: een nieuwe blik op de diplomatieke clash die Nederland verenigde

Handelde de Nederlandse overheid heldhaftig of zwaar overdreven?

In een hoogoplopend diplomatiek conflict met Turkije lukte het Mark Rutte vlak voor de verkiezingen vriend en vijand te verenigen. Het ongekend ferme optreden tegen de Turkse bewindspersonen ontmoette weinig kritiek. Terecht? 'Soul searching is op z'n plaats.'

Foto Freek van den Bergh / de Volkskrant

'Wij zijn hier de baas.' De woorden spatten op maandag 13 maart van de voorpagina van De Telegraaf. Ernaast staan foto's van een onverschrokken kijkende Mark Rutte en een foto van de Turkse president Recep Tayyip Erdogan waar een rood kruis doorheen is gezet.

In andere maandagkranten staan de prachtig uitgelichte beelden van de nachtelijke confrontatie in Rotterdam. Er is volop lof voor het standvastige optreden in het diplomatieke conflict met Turkije over pogingen om hier campagne te voeren voor een grondwetswijziging die Erdogan nóg meer macht geeft. Van de ene Turkse minister zijn de landingsrechten ingetrokken, de andere minister is met machtsvertoon het land uit begeleid.

De affaire domineert de laatste dagen van de campagne voor de verkiezingen van 15 maart. In een cruciaal televisiedebat probeert Geert Wilders nog voorzichtig kritiek te uiten, maar de poging ontploft in zijn gezicht. 'Hier is het verschil tussen van de bank twitteren en een land besturen', zegt Rutte - een oneliner die het luidste applaus van de avond oogst.

In de dagen na het diplomatieke conflict wint de alom geprezen minister-president nog 5 zetels, constateert opiniepeiler Maurice de Hond. Het gaat vooral ten koste van de PVV. Zonder die verschuiving vlak voor de verkiezingen had het huidige kabinet volgens hem geen meerderheid gehaald.

Het conflict met Ankara heeft ook diplomatieke gevolgen. De relatie met Turkije - een belangrijke Navo-bondgenoot en partner in de strijd tegen terrorisme - is nog steeds niet genormaliseerd. De Nederlandse ambassadeur blijft persona non grata in Ankara, Turkse bewindspersonen zijn hier niet welkom. Vriendschapsverdragen zijn opgezegd, diplomatieke contacten bevroren.

De Tweede Kamer voelt bij hoge uitzondering geen behoefte om het kabinet ter verantwoording te roepen. Kritische vragen blijven uit. Een debat komt er niet.

Terecht? Een nieuwe blik op de diplomatieke clash die Nederland verenigde.

De order van de premier

Mark Rutte deelt zaterdag 4 maart snert uit in Barendrecht en beantwoordt een uur lang vragen van kiezers. Over kolencentrales, de veiligheid, de zorg. Minder dan twee weken voor de verkiezingen staat de premier vol in campagnemodus. 'Wat een heer-lijke erwtensoep... En wat een prach-tig winkelcentrum hier in Barendrecht.'

De uitgerukte cameraploeg van de NOS heeft andere interesses. Wat vindt Rutte van het plan van de Turkse minister van Buitenlandse Zaken Mevlüt Çavusoglu om op 11 maart in Rotterdam campagne te voeren voor het Turkse referendum van 16 april? Het is 'ongewenst' en 'ongemakkelijk', zegt de premier. 'We bestuderen alle juridische mogelijkheden om zo'n bezoek tegen te houden.'

4 MAART, BARENDRECHT: Zelf op campagne ('Heerlijke soep!') noemt VVD-leider Rutte het ongewenst dat de Turkse minister Cavasoglu in Rotterdam campagne komt voeren voor een Turks referendum. Foto anp

Tussen de campagnebijeenkomsten door belt Rutte met Dick Schoof, de Nationaal Coördinator voor Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV). Vreemd is dat niet. Rutte leunt in precaire situaties vaak op Schoof. 'Waar is Dick?', is een terugkerende vraag.

Na het eerste telefoontje van Rutte bestaat er binnen de NCTV weinig twijfel over de order van de premier: het campagnebezoek van Çavusoglu moet liefst verhinderd worden. Als dat niet kan, dient de Turkse bijeenkomst zo klein en onopvallend mogelijk te blijven.

Eenvoudig is het niet. Politici bepalen niet wie geschikt is om in Nederland te praten, hoe ongewenst en ongemakkelijk soms ook. In 2015 voerde de Turkse bewindspersoon al zonder problemen campagne in Rotterdam en Den Haag voor de AK-partij. Turkse-Nederlanders kunnen zich simpelweg beroepen op hun grondrecht van vergadering en meningsuiting. Als zij naar Çavusoglu willen luisteren, dan kan dat.

Er is één gebruikelijke juridische grond om een bijeenkomst onmogelijk te maken: de openbare orde moet in het geding zijn. Een burgemeester moet dat bepalen. Schoof haalt meteen de lijnen aan met de gemeenten die mogelijk in aanmerking komen voor een Turkse campagne: Amsterdam, Deventer, Den Haag en bovenal Rotterdam. Een hoge medewerker van de NCTV vertrekt naar de havenstad om aanwezig te zijn bij de overleggen van de zogenoemde 'driehoek': burgemeester Ahmed Aboutaleb, politiechef Frank Paauw en de officier van justitie.

Het is de gemeenten snel duidelijk waar het kabinet op aanstuurt. In een inmiddels via een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur (WOB) vrij gegeven vertrouwelijke brief schrijft Schoof aan de gemeenten: 'U wordt in overweging gegeven om campagnebijeenkomsten waar Turkse bewindslieden bij aansluiten op bestuurlijke gronden te verbieden, met als doel om escalatie en verstoring van de openbare orde te voorkomen.'

In de verkiezingscampagne klinken dan al dezelfde geluiden. Van links tot rechts spreken lijsttrekkers schande over de 'Turkse inmenging'. Zelfs lijsttrekker Alexander Pechtold van het staatsrechtelijke D66 vindt dat 'alle juridische middelen' uit de kast moet worden gehaald om een 'absurd' optreden van Çavusoglu tegen te gaan. De wet moet blijkbaar in dienst staan van een politiek doel. Het is dan al duidelijk: Rutte heeft vooral iets uit te leggen als de Turkse manifestatie wél doorgaat.

Tegengeluiden ontbreken. Pleidooien om het grondrecht op vergadering en vrije meningsuiting overeind te houden, blijven vooral beperkt tot de Turks-Nederlandse gemeenschap. Minister Ronald Plasterk van Binnenlandse Zaken moet toezien op naleving van die grondrechten, maar hij is geen onderdeel van het crisisoverleg.

Dat heeft ook een praktische reden, benadrukken ingewijden. Rutte en PvdA-vicepremier Lodewijk Asscher voeren in het hele land campagne. Bijna al het crisisoverleg gebeurt daarom telefonisch, maar de mobiele telefoons ondersteunen slechts groepsgesprekken van maximaal zes personen. Meestal zijn dat: Rutte, zijn topambtenaar Paul Huijts, Schoof, directeur-generaal Thijs van der Plas van Buitenlandse Zaken, vicepremier Lodewijk Asscher en minister Bert Koenders van Buitenlandse Zaken.

In de eerste dagen van de crisis is voor sommige betrokkenen al duidelijk dat Nederland en Turkije afstevenen op een clash. Rutte wil niet dat de bijeenkomst doorgaat, Çavusoglu hekelt in Turkije de houding van Nederland. 'Ze zeggen: 'U kunt geen bijeenkomst houden in het openbaar.' Hoezo kunnen wij dat niet? Waar is de democratie of de vrijheid van meningsuiting waarvan jullie zeggen dat jullie ons er iets over willen leren? Hoe zit het met de vrijheid van vergadering?'

De patstelling lijkt compleet. De vraag die openstaat: wie wint dit?

Ferme diplomatie

Terwijl Schoof de contacten met de gemeenten coördineert, is het aan Koenders en directeur-generaal Van der Plas van Buitenlandse Zaken om aan de Turken uit te leggen waarom een openbare campagnebijeenkomst er niet in zit. Dat moet op ferme wijze gebeuren, zo wordt afgesproken.

Buitenlandse Zaken heeft een lijstje voorwaarden voor een bezoek van Çavusoglu: de openbare orde mag niet in gevaar komen. Het publiek mag daarom alleen 'op persoonlijke uitnodiging' naar binnen en meer dan 50 personen is niet toegestaan. Er mogen geen oproepen worden gedaan op sociale media en de minister dient als 'privépersoon' te komen. Niemand heeft veel hoop dat de Turken met de eisen akkoord zullen gaan. Daarvoor staat er te veel prestige op het spel.

Nederland reageert ferm als Turkije niet inbindt: zonder akkoord mag Çavusoglu niet landen in Nederland. Zo staat het ook in een brief die Schoof op 10 maart naar onder anderen Aboutaleb stuurt: 'Aan de Turkse autoriteiten is kenbaar gemaakt dat wanneer zij zich niet zullen houden aan deze voorwaarden, de toegang tot Nederland zal worden ontzegd.'

11 MAART, ANKARA: Minister Cavusoglu dreigt Nederland op CNN Türk met sancties. Volgens het kabinet is dat de druppel. 'We laten ons niet chanteren.'

Het is 'een ongekende maatregel' in het verkeer tussen twee Navo-bondgenoten. Çavusoglu wordt door de Nederlandse overheid tot 'een gevaar voor de openbare orde of nationale veiligheid' verklaard, een stap die normaal gesproken vooral gericht is tegen mogelijke spionnen of figuren die een zwaar criminele reputatie hebben.

Heeft Nederland serieuze gronden om de komst van Çavusoglu tot een gevaar te bestempelen? Uit de vertrouwelijke stukken die inmiddels zijn geopenbaard wordt dat niet duidelijk. Op 10 maart - de dag voor de geplande campagnebijeenkomst - omschrijft de politie Rotterdam de sfeer binnen de Rotterdams-Turkse gemeenschap 'als momenteel rustig, maar sterk gepolariseerd'. De NCTV analyseert dat de situatie 'onvoorspelbaar' is, maar dat 'er nu nog geen aanwijzingen bekend zijn voor een concrete dreiging voor de openbare orde en veiligheid'.

Een dag later, op zaterdagochtend om 18 over 11, trekt het kabinet toch de landingsrechten in. Opmerkelijk genoeg wordt er dan opeens ook nog een andere reden opgevoerd voor het rigoureuze besluit. De Turkse minister heeft een dik uur eerder op CNN Türk gedreigd met sancties. Volgens het kabinet is dat de druppel. 'We gaan niet onder druk onderhandelen', verklaren Rutte en Koenders in koor. 'We laten ons niet chanteren.'

Ondanks Ruttes aanvankelijke openhartigheid dat hij de bijeenkomst van meet af aan wilde tegenhouden, is de 'chantageversie' nu onderdeel geworden van de geschiedschrijving. Ook negen maanden later zijn er woordvoerders die bij hoog en laag volhouden dat Nederland zich coöperatief opstelde. Er zou bijvoorbeeld nog volop zijn onderhandeld over de vraag 50 of 100 mensen naar de bijeenkomst mochten komen. Helaas liepen die gesprekken 'volstrekt onnodig' (dixit Rutte) in het honderd toen Çavusoglu begon te dreigen.

Dat Nederland zelf al eerder dreigde en druk uitoefende met het intrekken van de landingsrechten wordt weggepoetst. 'We hebben hem niet definitief willen stoppen', beweert Koenders die zondag in het tv-programma Buitenhof.

De nieuwe versie van de gebeurtenissen lijkt in tegenspraak met Ruttes aanvankelijke openhartigheid dat hij de bijeenkomst wilde tegenhouden. Volgens andere betrokkenen hing het intrekken van de landingsrechten bovendien al dagen voor het interview op CNN Türk in de lucht. Zeker één hoofdrolspeler voorspelt vanaf het begin dat het daar uiteindelijk op uit zal draaien.

Zeker het ministerie van Buitenlandse Zaken is beducht dat de opstelling van Nederland als al te agressief overkomt. Turkije wijst er voortdurend op dat Den Haag uit angst voor Wilders de bijeenkomsten probeert af te gelasten. Als dat beeld postvat, staat de reputatie van Nederland als pleitbezorger van de internationale rechtsorde op het spel.

Ook in Nederland zijn er dan al juristen die grote twijfel hebben bij de grondwettelijkheid van het optreden van het kabinet. Hoogleraar Europees en Internationaal recht Tom Zwart meent dat er onvoldoende aanwijzingen zijn voor de bewering dat de openbare orde serieus bedreigd werd. 'We moeten ons afvragen of we geen excuses verschuldigd zijn aan Çavusoglu. Soul searching is op z'n plaats.' Rutte heeft al laten weten dat hij nooit excuses gaat aanbieden.

Een dag nadat de Turkse minister is geweigerd in Nederland vliegt hij door naar het Franse Metz. Daar spreekt Çavusoglu Turkse-Fransen toe over het referendum in april. Er vinden geen noemenswaardige incidenten plaats. Ook in Duitsland vinden er uiteindelijk dertien Turkse campagnebijeenkomsten plaats.

11 MAART, ROTTERDAM: De auto van de Turkse minister van Familiezaken Fatma Betül Sayan Kaya, die in plaats van Çavusoglu wil spreken, wordt omsingeld door de Dienst Speciale Interventie. Zij zal die nacht naar Duitsland worden geëscorteerd. Foto Van Den Bergh Freek

Ongewenste vreemdeling

De Turkse minister van Familiezaken Fatma Betül Sayan Kaya is vanuit Duitsland op weg naar Rotterdam: dat explosieve bericht komt zaterdagmiddag niet als een complete verrassing. Over de mogelijke consequenties van het intrekken van de landingsrechten van Çavusoglu is vooraf al gesproken. Eén van de doorgenomen scenario's is dat de minister van Buitenlandse Zaken doorvliegt naar Brussel en van daaruit de auto naar Rotterdam neemt.

Voor Kaya geldt dezelfde aanpak als bij Çavusoglu: haar bezoek is ongewenst. De Nationale Politie en de Marachaussee (KMAR) krijgen het bevel om haar te traceren en te zorgen voor 'directe terugkeer'. 'Indien zij op geen enkele wijze medewerking verleent is de opdracht haar toch aan te houden', staat in een brief aan de politie en KMAR. Het is opnieuw een ongekende stap jegens een vertegenwoordiger van een Navo-bondgenoot.

Bij de hoofdrolspelers overheerst op dat moment vooral boosheid over de brutaliteit van de Turken om tegen de zin van Nederland bewindspersonen hiernaartoe te sturen. De woede neemt alleen maar toe als Kaya via een afleidingsmanoeuvre het achterpleintje bij het Turkse consulaat in Rotterdam weet te bereiken.

11 MAART, ROTTERDAM: De politie veegt een straat leeg aan de achterkant van het Turkse consulaat, waar de Turkse minister Kaya van Familiezaken niet mag spreken. Foto Van Den Bergh Freek

Een duizendtal Turkse demonstranten heeft zich dan al verzameld aan de voorkant van het consulaat. Ondanks een noodbevel besluit burgemeester Aboutaleb niet in te grijpen. Hij wil de situatie niet verder laten escaleren en concentreert zich op de explosieve toestand rond minister Kaya. Ze heeft tevergeefs geprobeerd het consulaat binnen te gaan en verschanst zich in haar gepantserde auto. Haar bodyguards hebben zich rondom het voertuig geposteerd, 'als een soort bezettingsmacht'.

Het is geen optie meer om Kaya kort te laten spreken en dan iedereen op te roepen naar huis te gaan. Aboutaleb zelf voelt er weinig voor om de Turkse autoriteiten te belonen voor hun gedrag. Nog belangrijker is dat hij van de premier in een conferencecall te horen heeft gekregen dat de vrouw ongewenst is en dat ze weg moet. Vanaf dat moment ziet hij het als zijn taak om dat doel te bereiken.

Eerst besluit 'de driehoek' onder leiding van Aboutaleb om de bodyguards te arresteren op verdenking van wapenbezit. Dat gebeurt door de zwaarbewapende Dienst Speciale Interventies (DSI), de eenheid die meestal wordt ingezet bij situaties waarin grof geweld dreigt. De overmacht is zo groot dat de Turkse bodyguards het niet in hun hoofd halen zich te verzetten.

Foto Freek van den Bergh / de Volkskrant

Alles is er daarna op gericht om Kaya weg te krijgen. Rutte telefoneert veelvuldig met zijn Turkse ambtsgenoot Binali Yildirim. Zijn boodschap is ondubbelzinnig, zo zal hij zelf later zeggen: 'Ik wil dat jullie oplazeren.'

De Turkse minister blijft uren zitten en het geduld van de Rotterdamse autoriteiten raakt op. Even wordt overwogen om met een zaag de gepantserde auto open te snijden, maar daarvan wordt afgezien omdat het risico op verwondingen bij de minister en haar medepassagiers te groot is. Bovendien zendt de Turkse tv alles inmiddels live uit.

De Turkse Minister van Familiezaken, Betul Sayan Kaya, werd door de politie tegengehouden op het moment dat ze naar het Turkse consulaat wilde lopen. Foto Freek van den Bergh / de Volkskrant

Uiteindelijk beslist 'de driehoek' onder leiding van Aboutaleb om een takelwagen in te zetten. Het idee is om de minister met auto en al terug naar Duitsland te slepen. De voorbereidingen zijn in volle gang als er na al die uren eindelijk een boodschap uit Turkije komt: 'Kaya stapt zo zelf uit de auto.'

In Nederlandse auto's wordt de minister in ijltempo naar de Duitse grens gereden. Via premier Rutte proberen de Turken nog een andere route af te dwingen. Het verzoek is om Kaya naar een hotel te brengen, maar Aboutaleb weigert. Ook wil de burgemeester niets weten van suggesties om de Turkse minister naar het vliegveld in Rotterdam of Brussel te brengen. Om half twee 's nachts legt hij op een persconferentie uit waarom: 'Ze is door de Nederlandse regering ongewenst vreemdeling verklaard en de regels schrijven dan ook voor dat ze wordt uitgezet naar het land waar ze vandaan komt.'

12 MAART, AMSTERDAM: In het actualiteitenprogramma Buitenhof zegt minister van Buitenlandse Zaken Koenders: 'We hebben hem niet definitief willen stoppen.' Foto Gabriel Eisenmeier

'Er was geen verklaring'

Vier maanden later, op 29 juni, stuurt minister Plasterk schriftelijke antwoorden op vragen van Denk aan de Tweede Kamer. Midden in de formatie worden de teksten amper opgemerkt, maar Plasterk doet een curieuze ontboezeming in de brief: 'Mevrouw Fatma Betül Sayan Kaya is niet tot ongewenst vreemdeling verklaard.'

Volgens enkele bronnen in Den Haag is er waarschijnlijk sprake geweest van een misverstand. Alle communicatie verliep per telefoon, dan kan er in 'the fog of war' weleens iets misgaan. Er zijn wel voorbereidingen getroffen, maar Kaya is nooit officieel ongewenst verklaard.

In Rotterdam wordt de discussie afgedaan als juridische haarkloverij. De mondelinge orders van Rutte waren ondubbelzinnig: de aanwezigheid van Kaya was niet gewenst en ze moest terug naar Duitsland begeleid worden, liefst vrijwillig. Voor de driehoek onder leiding van Aboutaleb was het daarna niet van groot belang of Kaya de facto tot ongewenst vreemdeling was verklaard of niet.

12 MAART, METZ: Een dag nadat minister Çavusoglu is geweigerd in Nederland spreekt hij zonder incidenten Turkse Fransen toe over het referendum in april. Foto epa

Dat die drastische stap formeel is uitgebleven, heeft het kabinet een vervelende rechtszaak bespaard. De rechtbank in De Haag verklaarde een klacht van Kaya in oktober niet ontvankelijk. De Turkse wilde een schadevergoeding voor de in haar ogen onterechte ongewenst-verklaring, maar de rechter concludeerde dat zo'n besluit nooit heeft plaatsgevonden. Je kunt niet protest aantekenen tegen iets dat niet bestaat.

De opstelling van het kabinet krijgt zo met terugwerkende op twee fronten een milder karakter. In deze officiële geschiedschrijving was Nederland volop bereid om met Turkije te onderhandelen over een campagnebijeenkomst, maar blies Çavusoglu die pogingen op door te dreigen met sancties. De nieuwe versie beschermt Rutte ook tegen sluimerende suggesties dat hij zelf de zaak bewust op de spits heeft gedreven uit electorale overwegingen.

In de confrontatie met Kaya gingen 'de zeeën hoog', maar uiteindelijk is ze volgens het kabinet niet gedwongen om te vertrekken. Dat besloot ze zelf. 'Er was drang, geen dwang', luidt nu het standpunt.

25 MAART, NIEUWGEIN: Op het najaarscongres van de VVD blikt Mark Rutte, inmiddels opnieuw premier, terug: 'Dit was iets heel fundamenteels... Blijf van mijn land af!' Foto anp

Veel discussie over de losse eindjes bij de 'Turkije-kwestie' hoeft Rutte niet meer te vrezen. De premier werd in maart van links tot rechts aangemoedigd om 'alles uit de kast' te halen. Wie kan er dan nog kritische vragen stellen over de juridische gronden waarop de Turken zijn tegengehouden? En wie wil de indruk wekken in dit conflict partij te kiezen voor het Turkije van Erdogan, de man die Nederland 'een Nazi-restant' heeft genoemd?

Ook internationaal heeft de premier rugdekking afgedwongen. 'Nederland is een trots land, maar niet het grootste land', zei Rutte daarover. 'Het is belangrijk dat Europa solidariseert.' Bondskanselier Angela Merkel nam het uiteindelijk ondubbelzinnig op voor Nederland.

Rutte is zo als grote winnaar uit de strijd gekomen. Op het najaarscongres van de VVD in november vertelt hij nogmaals in geuren en kleuren over de diplomatieke rel. 'Dit was iets heel fundamenteels... Blijf van mijn land af!'

Of hij er ook van heeft geprofiteerd bij de verkiezingen? Rutte heeft geen idee. 'Ik heb er niet op aangestuurd.'

Negen maanden na de gebeurtenissen staat hij nog altijd voor de lastige taak om de betrekkingen met de Navo-bondgenoot weer wat te verbeteren zonder excuses te maken.


Zo ontstond de diplomatieke rel tussen Turkije en Nederland

Op 11 maart wachten Erdogan-aanhangers aan de voorkant van het Turkse consulaat in Rotterdam op een toespraak van minister Kaya. Als blijkt dat ze geweigerd is, is het onbegrip groot en slaat de stemming om. Onze verslaggeefster was erbij. (+)

De ruzie met Turkije is de grootste diplomatieke rel uit de recente Nederlandse geschiedenis. Hoe kon het zo uit de hand lopen? Een reconstructie. (+)

Mustafa Aslan is de belangrijkste vertegenwoordiger van Erdogans AK Partij in Nederland. 'Schuld voor escalatie ligt bij Nederland'. (+)

Hoe denken Turkse Nederlanders over de diplomatieke rel tussen het land waar ze wonen en dat waar zij, of hun ouders, vandaan komen? De Volkskrant liet het peilen. (+)

Turkse Nederlanders die tegen Erdogan zijn, durven zich amper nog te uiten. Ze worden uitgemaakt voor landverrader of erger. Anoniem vertellen ze over de spanningen in de Turkse gemeenschap. (+)

Volkskrantfotograaf Freek van den Bergh stond tijdens de komst van minister Kaya vlakbij op een dak van een appartementencomplex en nam onderstaande foto. Nachtelijke diplomatie en oplopende spanning in één beeld gevat.
(Klik op de uitroeptekens voor meer informatie)

Meer over