Turkije heeft alle vertrouwen in Europese Unie verloren

Turkije dreigt weg te drijven van Europa. Het beurtelings de toegangsdeur tot de Europese Unie op een kier zetten en weer snel dichtdrukken, maakt de Turken woedend....

Van onze verslaggever Eric Outshoorn

Toen op de Eurotop in 1997 werd besloten Turkije een andere behandeling te geven dan de nieuwe Oost-Europese democratieën, was dat voor Ankara een klap. Daarna werd het alleen maar erger. Woensdag vertelde Uluc Ozulker, een hoge functionaris van het ministerie van Buitenlandse Zaken, buitenlandse correspondenten dat 'Turkije alle vertrouwen heeft verloren in de Unie'.

'De EU heeft door deze houding de mogelijkheden druk uit te oefenen op Turkije verloren, of op zijn minst ongeloofwaardig gemaakt', zei Ozulker. Hij geldt als een van de architecten van het proces van de Turkse toetreding tot de EU.

Hij wordt bijgevallen door de politicologe Umit Cizre Sakallioglu van de Bilkent Universiteit in Ankara. 'Op Turkije wordt uitsluitend kritiek geuit, je hoort nooit iets positiefs. Dat is verkeerd. Je krijgt een ezel niet alleen vooruit met een stok, je moet hem ook eens een wortel voorhouden.'

Zij vindt dat de EU de hand in eigen boezem moet steken. 'Europa weet niet wat het wil. Het voert een dag-tot-dag-politiek, in tegenstelling tot de VS die juist wel een langetermijnpolitiek hebben uitgedacht.'

Sakallioglu constateert dat de zaak-Öcalan de interne problemen van Europa heeft blootgelegd. In Italië en Griekenland heeft Öcalan een chaos gecreëerd. En dat is ook gebeurd in Duitsland, dat de leider van de Koerdische Arbeiderspartij PKK niet wenste te berechten uit angst voor rellen tussen in Duitsland woonachtige Turken en Koerden.

De politicologe stelt dat Europa in een identiteitscrisis verkeert, waarvan Turkije het slachtoffer is. 'Er komt één munt, de euro, jullie creëren supranationale instellingen, maar jullie weten niet wat jullie gemeenschappelijke identiteit is. Wat betekent 'Europees'? De Europese bureaucraten komen niet verder dan: ''Europees is wat Turkije niet is''.'

Uluc Ozulker vindt dat het verlies van de Europese invloed op Turkije ook betrekking heeft op de strafzaak tegen Öcalan en de Koerdische kwestie als geheel. Als de relatie wordt hersteld, moet Europa beseffen dat sommige zaken onbespreekbaar zijn, zoals het verlenen van autonomie aan de Koerden in Zuidoost-Turkije.

Een andere Turkse politiek jegens de Koerden wordt uitgesloten geacht, ofschoon premier Bülent Ecevit vrijwel direct na de gevangenname van Öcalan een economisch herstelprogramma voor het Zuidoosten beloofde. Maar dat is volgens waarnemers meer schijn dan een serieuze poging het Koerdische probleem aan te pakken.

'Ik ben bang dat de zaak-Öcalan niet wordt gebruikt voor politieke hervormingen. Integendeel. Het nationalisme, het etatisme zal worden verheerlijkt', zegt een politieke waarnemer. 'De staat zal proberen Öcalan te demistificeren, hij zal zijn connecties onthullen. En dit alles zal worden gebruikt als rechtvaardiging voor de acties tegen de PKK uit het verleden, maar ook om anti-Europese gevoelens te voeden.'

De waarnemer verwacht weinig heil van Koerdische partijen zoals de Hadep. 'De Koerden moeten worden vertegenwoordigd, maar niet via een etnische partij. Het benadrukken van de eigen culturele identiteit, van het unieke, is verkeerd. Etniciteit is een kunstmatig, bedacht begrip. Je moet een catch-all-partij hebben. Vertaald naar de Turkse situatie betekent dat een reguliere partij zich zou moeten openstellen voor Koerdische kwesties, maar daar heb ik een hard hoofd in.'

De heersende elite (lees: het leger), betoogt de waarnemer, heeft een nieuwe Koude Oorlog uitgevonden. Was eerst het communisme de grote vijand, nu zijn dat in de eerste plaats de islamisten en ten tweede de Koerden. In de ogen van de elite is de enige manier om aan die machten het hoofd te bieden een minder versnipperd politiek landschap.

Het is dan ook de diepste wens van het leger om één linkse en één rechtse partij te hebben. 'Zij zouden het liefst zien dat de partijen ter linkerzijde, Ecevits DSP en Baykals CHP, zouden samengaan. Datzelfde geldt voor rechts: Yilmaz' ANAP en Cillers DYP.'

Maar dat is de omgekeerde wereld, vindt hij. 'Die versnippering is niet de oorzaak van de ziekte van Turkije, maar is daarvan juist het gevolg. Waarom is de Turkse politiek ziek, zwak en ineffectief? Omdat het leger de politici te weinig speelruimte biedt. Zeker na de ''zachte'' coup van 27 februari 1997 toen de militairen de islamistische premier Erbakan dwongen af te treden.

'Elke coup snijdt alles af, en de politiek moet het weer vanaf de grond opbouwen. Geen wonder dat er geen bekwaam politiek kader is. Het is ontaard in een vicieuze cirkelgang. Je maakt politici angstig, en als ze daardoor falen, voelen de militairen zich weer geroepen in te grijpen en begint alles van voor af aan.'

De militairen lijkt er alles aan gelegen de status-quo te handhaven en zo macht te blijven uitoefenen in alle sectoren van de maatschappij. 'Turkije is een militaire democratie. Het lijkt wel of de legertop toetreding tot de EU als bedreiging ziet van zijn macht', zei een diplomaat onlangs.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden