analyseerdogan & poetin

Turkije en Rusland liggen op ramkoers

Een half jaar geleden deelde Poetin nog vrolijk ijsjes uit; de Turkse pers had het over ijscodiplomatie.Beeld AFP

Turkije wordt door het Syrische geweld en de Russische onbeweeglijkheid terug het westerse kamp in gejaagd. 

De militaire escalatie tussen Turkije en Syrië in de provincie Idlib zet ook de relatie tussen Turkije en Rusland op scherp. Stevenen de ‘frenemies’ af op een breuk, of slagen ze er opnieuw in de schade beperkt te houden tot krassen in het lak?

Dat kantelmoment diende zich vóór donderdag al aan, met het Turkse ultimatum aan Syrië dat zaterdag verstreek. Turkije dreigde met een aanval als het Syrische leger zich niet terugtrekt achter de oude bestandslijn in Idlib.

Groot is daarbij het risico op wat op kleinere schaal al is gebeurd: rechtstreeks geweld tussen Turkse en Russische militairen. Mede door Russisch vuur kwamen vorige maand twintig Turkse soldaten om. Volgens de Russische tv schoot het Turkse leger raketten af op Russische vliegtuigen.

Dat is een heel ander plaatje dan een half jaar geleden, toen de Turkse president Recep Tayyip Erdogan zijn Russische collega Vladimir Poetin in Moskou bezocht. Beider lichaamstaal vertelde: het is dikke mik. Poetin deelde vrolijk chocoladeijsjes uit; de Turkse pers had het over ijscodiplomatie.

Het Syrische offensief in Idlib was al begonnen, maar Erdogan dacht nog dat hij Poetin kon overhalen Assad tot de orde te roepen. Een maand eerder, in juli, waren in Turkije de eerste onderdelen aangekomen van het Russische luchtafweersysteem S-400. De aankoop daarvan door Ankara had de Turks-Russische toenadering bezegeld, te meer omdat Turkije daarmee afzag van aankoop van het Patriot-systeem van Navo-bondgenoot Amerika.

De wapendeal toont Erdogans gewiekstheid op het wereldtoneel. De laatste drie jaar had hij steeds twee ijzers in het vuur. Enerzijds bleef hij met vele touwtjes aan het Westen verbonden, anderzijds flirtte hij met Moskou.

Na het per abuis neerschieten in november 2015 door Turkije van een Russische bommenwerper was het crisis geweest in de betrekkingen. Moskou verbood alle toerisme naar Turkije (7 miljoen Russische toeristen per jaar) en stelde handelssancties in. De Turkse tomaat had het even heel moeilijk.

Maar zie: op zijn knieën smeekte Erdogan om vergiffenis. Hij had Poetin nodig om het Syrische gevaar te bezweren, maar ook speelde zijn ergernis een rol over de westerse kritiek op Turkije na de mislukte coup van juli 2016. Al drie weken nadien was Erdogan in Moskou, een bezoek dat neerkwam op: een middelvinger naar het Westen. Hij wilde bewijzen dat Turkije ook met anderen zaken kan doen.

Breken met het Westen is echter niet aan de orde. Het Navo-lidmaatschap garandeert Turkijes veiligheid. Ook zijn de economische banden te sterk. Europa is goed voor de helft van de handel van Turkije, driekwart van de buitenlandse investeringen komt uit Europa.

Erdogan wekte soms onuitgesproken de suggestie dat hij het Westen zo kan inruilen voor Rusland, maar iedereen – de Amerikanen, de Russen en de Turken zelf – weten dat dat niet waar is. De wetten van de zwaartekracht trekken Turkije altijd weer terug in de westerse invloedssfeer.

TUSSENKOP

Dat neemt niet weg dat zijn vrijage met Moskou serieus was. Naast de S-400-deal gaan de Russen een grote rol spelen in de Turkse energievoorziening. Zij bouwen de eerste Turkse kerncentrale en de pijplijn TurkStream zal jaarlijks 31,5 miljard kubieke meter Russisch gas naar Turkije en Zuid-Europa brengen.

Zo slaagde Erdogan erin zijn relatie met Rusland te ‘compartimentaliseren’, zoals analisten het noemen. Naast onenigheid over Syrië kon in een andere treinwagon lucratief zaken worden gedaan.

Van gelijkwaardigheid echter is daarbij geen sprake. De verhouding is asymmetrisch. Voor elke 17 cent die Turkije exporteert, wordt 1 euro vanuit Rusland geïmporteerd. Bovendien is de aard van de handel ongelijk. Rusland kan zijn tomaten à la minute elders inkopen, maar Turkije zit voor vele jaren vast aan het Russische gas.

Daarom meenden de meeste analisten steeds dat Turkije, hoewel het in de Syrische burgeroorlog een ander kamp steunt dan Moskou, de lijntjes niet zou laten verbreken. Vandaar ook dat Turkije onderscheid maakte tussen ‘tegenstander’ Damascus en ‘partner’ Moskou.

Maar met de huidige crisis is dat nauwelijks nog vol te houden. Steeds kritischer werd vorige maand in de regeringsgezinde Turkse pers de toon jegens de Russen. ‘Is Rusland vriend of vijand in het Midden-Oosten?’, kopte de Daily Sabah een week geleden al.

Na de dood van 33 Turkse militairen donderdag bij een Syrisch bombardement ligt de zaak opeens veel scherper. Als vanzelf wordt Turkije terug het westerse kamp in gejaagd. 

‘Het is onwaarschijnlijk dat Turkije zal doorpakken in Syrië, tenzij met robuuste steun van de VS’, zei Soner Cagaptay van het Washington Institute woensdag tegen de Volkskrant. Dit weekend echter zei hij zijn inschatting te moeten bijstellen. ‘Ons bondgenootschap is met Turkije’, zei de Amerikaanse ambassadeur bij de Navo, Kay Bailey Hutchison. ‘We staan aan dezelfde kant, vooral inzake Syrië.’

Lees ook 

Lijdzaam afwachten aan de Europese grens: ‘De Turken gooien ons eruit, de Grieken jagen ons terug’
Nabij de Turkse grensstad Edirne hebben zich duizenden vluchtelingen verzameld. Vrijdag zette Turkije de ‘poorten naar Europa’ open. Maar Griekenland houdt die poorten potdicht met prikkeldraad en een macht aan politie en militairen. Een grimmige situatie.

13 duizend migranten verzameld aan Turks-Griekse grens, meldt VN
Nu de situatie in het noordwesten van Syrië gierend uit de hand loopt, zegt Turkije de vele vluchtelingen in zijn land die naar de EU willen doorreizen niet langer tegen te houden. Volgens de VN hebben 13 duizend migranten zich verzameld aan de Turks-Griekse grens.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden