Turkije bracht het kabinet op de rand van de afgrond

Het kabinet was compleet verdeeld over de EU-kansen voor Turkije. Twee voorstanders (Bot en Brinkhorst) namen het op tegen de rest. De reconstructie van een explosief onderwerp dat het kabinet kon splijten...

Van onze verslaggevers Theo Koelé en Marc Peeperkorn

Het is vies koud, die vrijdagmorgen 16 januari. Natte sneeuw hangt in de lucht. Ministers haasten zich van hun verwarmde dienstbolides naar de Treveszaal voor de wekelijkse ministerraad. De discussie waarin ze vervolgens verzeild raken, doet alle betrokkenen de kou buiten vergeten. 'Holy shit!', laat een van de bewindslieden zich na afloop op zijn ministerie ontvallen.

Die ochtend vergadert het kabinet voor het eerst over het EU-lidmaatschap voor Turkije. De sherpa's, de politiek adviseurs van de bewindslieden, hebben er dan al maanden mee geworsteld. Zij beseffen: Turkije kan het kabinet splijten.

Het debat is van meet af aan hard en principieel, verklaren bronnen binnen en buiten het kabinet. Eigenlijk zijn er maar twee voorstanders om de onderhandelingen tussen de Europese Unie en Turkije te openen: de ministers Bot (CDA) van Buitenlandse Zaken en Brinkhorst (D66) van Economische Zaken. Tegenover hen staat een massief blok van zeker zeven ministers die, om uiteenlopende redenen, niets op hebben met de Europese aspiraties van Ankara: Veerman (Landbouw), De Geus (Sociale Zaken) en Donner (Justitie), allen CDA; Remkes (Binnenlandse Zaken), Hoogervorst (Volksgezondheid) en Zalm (Financiën), allen VVD; en De Graaf (Bestuurlijke Vernieuwing) van D66.

De kloof tussen voor- en tegenstanders is breed en diep. Veerman en De Geus werpen zich op als hartstochtelijke verdedigers van de EU als christelijke waardengemeenschap. De Unie moet je niet verwateren met een invasie van 70 miljoen overwegend islamitische Turken, vinden zij. Remkes en Hoogervorst voorzien een toestroom van goedkope Turkse arbeidskrachten die Nederlandse werknemers hun baan afpikken. Donner vreest voor juridische complicaties, De Graaf wil niet met folteraars praten en Zalm becijfert zorgelijk de kosten van een Turks EU-lidmaatschap voor de Nederlandse schatkist: ongeveer één miljard euro per jaar.

Het verweer van Bot en Brinkhorst dat de EU vanwege eerdere beloften aan Turkije voor een voldongen feit staat, wakkert de weerzin bij de tegenstanders alleen maar aan. Zij ventileren hun onvrede enkele dagen later op de afscheidsborrel van RVD-baas Eef Brouwers. Waarmee de verdeeldheid ook publiekelijk een feit is.

In een poging het conflict te beheersen, houdt Bot een 'Europa-college' in het kabinet. 'Om de aanwezigen duidelijk te maken dat de geschiedenis tussen de EU en Turkije niet blanco is', stelt een minister.

Het betoog van Bot is glashelder maar overtuigt niet. Premier Balkenende, die zich tot dan op de vlakte heeft gehouden, begint zich zorgen te maken. Hij moet immers in december als EU-voorzitter de 25 lidstaten op één lijn krijgen over Turkije. Geruzie thuis verzwakt zijn positie.

Het enige lichtpuntje voor de premier is dat de verdeeldheid in zijn kabinet dwars door de partijen heen loopt. Een clash tussen de coalitiepartijen blijft hem bespaard.

Om de steeds oplaaiende controverse te verzachten, kiest het kabinet in het voorjaar voor de vlucht vooruit. Het beslist het rapport van de Europese Commissie over Turkije af te wachten en dat verder als uitgangspunt te nemen. 'Een bezweringsformule', meent een betrokkene. En, naar later blijkt, een zeer effectieve.

In de zomer wordt duidelijk dat de Commissie positief zal oordelen over de EU-onderhandelingen met Ankara. Balkenende stuurt zijn adviseurs Swartbol en Kingma naar Brussel om zoveel mogelijk waarborgen in het Commissierapport te krijgen. De tegenstanders kunnen gerust zijn. 'Het feit dat we het rapport als leidraad namen, betekende niet dat we lijdzaam toekeken', aldus een betrokkene.

Staatssecretaris Nicolaï van Europese Zaken is intussen druk doende als 'oliemannetje' tussen de lidstaten. Als de Commissie op 6 oktober haar oordeel presenteert, dreigt het echter alsnog fout te gaan. Minister Bot zet diezelfde dag de boel op scherp als hij in de Volkskrant zegt dat de onderhandelingen met Turkije eind 2005 kunnen beginnen. Zalm explodeert, want het kabinet had juist afgesproken geen datum te noemen. Hij eist dat Bot zijn woorden terugneemt. Die zit inmiddels in het vliegtuig naar Hanoi en houdt zich doof. Wel wordt hij achteraf bij Balkenende op het matje geroepen.

Het Commissierapport en Bots soloactie maken duidelijk dat een ja voor Turkije onontkoombaar is. Praktische bezwaren worden ondervangen door noodremmen en lange overgangsmaatregelen. De principiële tegenstanders Veerman en De Geus bonden al eerder in. Premier Balkenende verklaarde namelijk in juli in het Europees parlement dat het buitensluiten van de islam niet strookt met de EU-waarden.

Het Kamerdebat vandaag over het akkoord tussen de EU en Turkije verandert daar niets meer aan. 'Dat debat is sowieso een eitje vergeleken met de harde aanvaringen in het kabinet', verzekert een bewindsman.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden