Turkije blijft dromen van eigen oliebronnen

Turkije heeft geen territoriale claims op de buurlanden, heet het sinds 1924. Maar toch duiken ze geregeld op. Zoals nu, tijdens de aanloop naar een mogelijke oorlog met Irak....

Met het Verdrag van Lausanne in 1923 werden de grenzen van de huidige Turkse republiek vastgelegd. Daarmee konden de Turken - verslagen in de Eerste Wereldoorlog - dik tevreden zijn, want met 'Lausanne' verdween het zo gehate Verdrag van Sèvres uit 1920 in de prullenbak.

Sèvres was Turkije opgelegd door de overwinnaars, de Britten voorop, en voorzag in een afsplitsing van grote delen van het voormalige Ottomaanse rijk. Grieken, Italianen, Britten, Fransen, Koerden, Armenen en Russen verdeelden de koek. Alleen door de geslaagde afloop van de Onafhankelijkheidsoorlog wisten Mustafa Kemal Atatürk en de zijnen de Geallieerden grote concessies af te dwingen, hetgeen resulteerde in het Verdrag van Lausanne. Daarbij verdween de geplande onafhankelijke Koerdische staat in het niets.

Eén onderwerp bleef buiten het verdrag: de grens tussen Turkije en Irak. Afgesproken werd dat Turkije en Groot-Brittannië binnen negen maanden in vriendschappelijk overleg de nieuwe gebiedsafbakening zouden vaststellen. Voorlopig gold een provisorische grens die de Lijn van Brussel werd genoemd.

Lukte dat niet, dan zou de zaak worden voorgelegd aan de Volkenbond, de voorganger van de Verenigde Naties. Turkije was niet van plan vrijwillig de oude provincie Mosul af te staan, vanwege de vele Turkssprekende bewoners, de gerichtheid op Turkije en - nog belangrijker - de olierijkdom van het gebied.

Bovendien onderstreepten de Turken dat de Britten ten tijde van de wapenstilstand in 1918 nog bijna twintig kilometer van Mosul waren verwijderd, en dus weinig rechten op het gebied konden doen gelden. Maar de Britten hielden vast aan hun eis dat de provincie aan het net gecreëerde Irak moest toevallen. Zij waren ook tegen een volksraadpleging, zoals de Turken hadden voorgesteld.

De Volkenbond stelde de Britten in het gelijk, maar Turkije gaf pas na veel tegenstribbelen toe. Op 5 juni 1926 werd het Verdrag van Angora (Ankara) getekend, waarna de regio Mosul en haar dik half miljoen bewoners tot Irak gingen behoren.

Volgens de Amerikaanse historicus Daniel Pipes werd de oude kwestie pas opgerakeld ten tijde van de Iraaks-Iraanse oorlog begin jaren tachtig. Turkse troepen drongen toen herhaalde malen Noord-Irak binnen om de Koerdische afscheidingsbeweging PKK te bevechten. De Iraakse leider Saddam gaf daar zijn zegen aan.

Daardoor kwam de kwestie weer in het (Turkse) nieuws en volgens Pipes liet Ankara zijn bondgenoten weten dat het de controle over Mosul zou overnemen als het Iraakse regime zou vallen. Tijdens de Golfoorlog waarschuwden de Turken de Syriërs en de Iraniërs zich niet te bemoeien met het gebied.

Halverwege de jaren negentig rakelde de Turkse president Suleiman Demirel de zaak weer op: 'De grens is verkeerd, de provincie Mosul lag binnen het Ottomaanse Rijk. Als het Turks was gebleven, hadden we deze problemen niet gehad.' Hij bepleitte een grenscorrectie om het PKK-geweld te bestrijden. Ook beschuldigde hij het Westen ervan Turkije alsnog het gehate Verdrag van Sèvres te willen opleggen: 'Het (Westen, red) wil grondgebied tot over de Eufraat.'

De Arabische staten reageerden furieus op de Turkse claims, evenals de Koerden. Nadat Egypte Ankara bestraffend had toegesproken, sloeg Demirel een verzoenende toon aan. Turkije had geen claims op het grondgebied van welk land dan dan ook, verzekerde hij de boze buren. 'De kwestie Mosul is geregeld in 1926 en is geen onderwerp op de agenda van Buitenlandse Zaken. Turkije voert geen politiek om grenzen te corrigeren en heeft geen plannen om dat standpunt te heroverwegen', verzekerde hij.

De daaropvolgende stilte duurde tot oktober 2002. De extreemrechtse minister van Defensie Sabahattin Cakmakoglu veroorzaakte flinke onrust onder de buurlanden door te verzekeren dat Turkije niet werkeloos zou toezien dat er een onafhankelijke Koerdische staat inclusief de oliesteden Mosul en Kirkuk in Noord-Irak zou komen.

De jongste opmerkingen van minister Yasar Yakis van Buitenlandse Zaken dat Turkije opnieuw de verdragsteksten uit de jaren twintig zal doorvlooien op historische onrechtvaardigheden, geeft dan ook opnieuw voedsel aan de gedachte dat Ankara nog steeds droomt van eigen oliebronnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden