Turkije bij Europa?

Kan Europa de Turkse lasten er nog bij hebben en is Turkije nog wel zo gecharmeerd van Europa?

De directe oorzaken voor de Griekse crisis laten zich makkelijk aanwijzen. Het land heeft jarenlang op veel te grote voet geleefd en een torenhoge schuld opgebouwd. Het heeft een puinhoop gemaakt van zijn begroting en de buitenwereld voorgelogen over de werkelijke financiële stand van zaken. Nu moeten er draconische bezuinigingen worden doorgevoerd, maar een aanzienlijk deel van de bevolking lijkt dat niet te willen aanvaarden, met als gevolg dat kredietverstrekkers hun vertrouwen in de Griekse veerkracht praktisch hebben verloren.

Maar voor Europa heeft de crisis nog een diepere laag, is de stelling van Robert Kaplan, die er een prikkelend artikel over schreef in The New York Times. Die laag wordt bepaald door de geografie - een precair terrein omdat geografie tevens een codewoord is voor sociaal-culturele ongelijkheden die slecht passen bij het ideaalbeeld van de Europese integratie.

Middenklasse

Europa's economische problemen doen zich hoofdzakelijk voor op zijn zuidflank: Griekenland, Portugal, Spanje, voor een deel ook Italië. Dat is niet toevallig, betoogt Kaplan. Vanwege de geringere vruchtbaarheid van de bodem ontwikkelde zich daar in de middeleeuwen een maatschappelijke orde met grotere verschillen tussen bezitters en bezitlozen, tussen rijk en arm dan in het noorden. Autocratie en etatisme tierden welig, de middenklasse kwam laat aan de bak.

Naast dit verschil in sociaal-economische ontwikkeling is er ook de boedelscheiding die zich in de vierde eeuw voltrok tussen het westelijk en het oostelijk deel van het Romeinse Rijk, met Rome en Constantinopel als rivaliserende hoofdsteden. Die scheiding verdiepte zich met de Ottomaanse verovering van Constantinopel in 1453, waarna in de volgende eeuwen een deel van de Balkan onder Turkse invloed kwam, met het welvarender Habsburgse Keizerrijk als aangrenzende mogendheid.

In de visie van Kaplan is dat alles geen voltooid verleden tijd. De Oost-Europese landen die kunnen bogen op een Pruisisch dan wel een Habsburgs erfgoed – Polen, Tsjechië, Kroatië, Slovenië, Kroatië – hebben zich, zeker in economisch opzicht, met meer succes ontworsteld aan de communistische tijd dan landen met veel Turkse invloed in hun genen, zoals Bulgarije, Roemenië en Servië. Als klassieke bakermat van de democratie en omdat het gevrijwaard is gebleven van het communisme, is Griekenland een geval apart. Maar het Byzantijnse tijdperk laat zich ook hier niet uitvlakken. En dan is er de simpele kilometerteller: Athene ligt verder van de hoofdstad van de Europese Unie dan Moskou.

Een paar dagen nadat ik Kaplans artikel had gelezen, stond ik in de sur, de ommuurde oude stad van Diyarbakir, het centrum van het Koerdische gebied in Turkije. Er wonen tegenwoordig zo'n 1,2 miljoen mensen, een stad van formaat dus, maar weinig herinnert aan de bruisende en in menig opzicht zeer moderne metropolen Istanbul en Ankara.

Islam
Het Turkse ‘economische wonder’ is bijna geheel aan Diyarbakir voorbijgegaan. Industrie van betekenis is er niet. In de oriëntaals ogende binnenstad staan opvallend veel groepjes jonge mannen niets te doen. Hier leeft zo’n 70 procent van de bevolking in armoede. In combinatie met de islam legt die armoede een zware hypotheek op het levenspatroon. Arme gezinnen tellen doorgaans acht à negen kinderen. Hoewel het eigenlijk niet mag, worden de meeste meisjes al op 13- à 14-jarige leeftijd uitgehuwelijkt.

De spanning tussen Koerden en de Turkse staat is voelbaar vanaf het moment dat je een voet zet op de luchthaven van Diyarbakir, waarboven straaljagers van de Turkse luchtmacht opzichtig en luidruchtig aanwezig zijn. Buitenlandse bezoekers worden aangestaard alsof ze van Mars komen.

Syrië is vanaf hier anderhalf uur rijden. Daar zou dus de buitengrens van de Europese Unie gaan lopen, als de onderhandelingen over toetreding van Turkije tot de EU het beoogde resultaat hebben. Die gedachte tart al de verbeelding als je in West-Europa rustig thuis zit; ze krijgt bijna iets onwezenlijks als je in het grensgebied-in-spe rondreist.

Historische poging
Het Europese integratieproject kan worden gezien als een historische poging om voorgoed een streep te zetten onder de tegenstellingen en achterstandssituaties die het continent zo lang hebben geteisterd. Maar de Griekse crisis laat zien dat er een grens is aan de solidariteit die met name de West-Europeanen kunnen/willen opbrengen om dat doel te bereiken. Kunnen we de Turkse lasten er nog bij hebben? Dan denk ik niet zozeer aan financieel-economische zaken, want op dat gebied heeft Turkije juist veel te bieden: het lijkt sneller en beter uit de crisis te komen dan de meeste Europese landen. Maar we krijgen er wel een zeer taai Koerdisch probleem bij en een politieke cultuur die extreem gepolariseerd is. En de vraag is inmiddels ook: zijn de Turken nog wel zo gecharmeerd van Europa als ze vijf jaar geleden meenden te zijn? Wordt vervolgd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden