VIJF VRAGENEuropese buitengrens

Turken zetten de ‘poort naar Europa’ open. Is dit het eind van de EU-Turkije-deal?

Vluchtelingen bij de grens tussen Turkije en Griekenland. Beeld null
Vluchtelingen bij de grens tussen Turkije en Griekenland.

Turkije heeft de ‘poort naar Europa’ opengezet, waarna duizenden migranten naar de grens met Griekenland zijn getrokken. Turkije zet Europa zo onder druk om steun te verwerven in de strijd tegen het Syrische leger. Is de EU-Turkije-deal definitief ten einde of wil Turkije meer geld?

Zijn migranten er al in geslaagd om Griekenland te bereiken?

De afgelopen twee dagen kwamen meer dan 1.200 migranten aan op de Griekse eilanden, veel meer dan gebruikelijk. Aan de Turks-Griekse landsgrens zouden nu zo’n 13 duizend migranten wachten om Griekenland binnen te komen. De Griekse regering houdt de grens potdicht en vuurde dit weekeind zelfs traangas af op de migranten die in het niemandsland tussen beide landen verblijven. Maandag viel het eerste dodelijke slachtoffer in de nieuwe vluchtelingenstroom vanuit Turkije: een Syrisch jongetje verdronk toen een bootje omsloeg voor de kust van Lesbos. Het politiegeweld zou maandag ook aan een Syrische vluchteling het leven hebben gekost, maar dat ontkent Griekenland.

Welke afspraken heeft de EU met Turkije gemaakt om migranten tegen te houden?

Op 18 maart 2016 trad de zogeheten EU-Turkije-deal in werking die een einde moest maken aan de enorme toevlucht van vluchtelingen uit Syrië. Afgesproken werd dat Turkije de vluchtelingen zou tegenhouden in ruil voor 6 miljard euro aan steun voor opvang in Turkije. Griekenland zou zorgen dat de asielverzoeken in ‘hotspots’ op de Griekse eilanden zouden worden afgehandeld zodat afgewezen asielzoekers direct konden worden teruggestuurd en niet het vasteland zouden bereiken, vanwaar ze mogelijk met smokkelaars verder Europa in zouden trekken. Voor elke teruggestuurde Syriër zou de EU vluchtelingen rechtstreeks uit Turkije opnemen. Bovendien zou de EU Griekenland helpen te ontlasten door erkende asielzoekers te herverdelen over de lidstaten. 

Griekenland kan de vluchtelingenstroom niet meer aan. Wat is er misgegaan?

De zogeheten relocatie (herverdeling) stokte in 2017 omdat Oost-Europa, met Hongarije aan kop, geen vluchtelingen meer wil opnemen. Sindsdien houdt Europa de grens met Griekenland potdicht en zijn nu 100 duizend asielzoekers in Griekenland gestrand. Van het terugsturen van Syriërs naar Turkije kwam nauwelijks iets terecht omdat Turkije juridisch moeilijk kon doorgaan voor een ‘veilig derde land’.  

Griekenland kreeg 2,3 miljard aan financiële steun van de EU maar slaagde er tot ergernis van de lidstaten niet in om de opvang te verbeteren. Het land leed onder de economische crisis, switchte tussendoor naar een linkse en nu naar een conservatieve regering en heeft bovendien vanaf nul een asielsysteem moeten opbouwen. Tot 2015 zocht nooit iemand asiel in Griekenland maar reisde men direct door naar het noorden van Europa waar meer werk was. Lang wees Griekenland hulp van de lidstaten en het Europees grensagentschap Frontex af, maandag verwelkomde het wél extra hulptroepen. Ondertussen nam het aantal asielzoekers – nu vooral uit Afghanistan – sinds eind 2018 weer fors toe. De Grieken kunnen de toename niet bijbenen: er is onvoldoende opvang en de wachttijd voor de asielprocedure bedraagt bijna twee jaar. 

Was de Turkijedeal eigenlijk al mislukt?

Griekenland houdt zich nog altijd aan de Turkije-deal door migranten op de eilanden vast te houden tot ze asiel hebben aangevraagd. Gevolg is alleen dat de eilandbewoners het nu niet meer pikken en in opstand zijn gekomen. Op de eilanden verblijft nu een record van 40 duizend migranten waar officieel plek is voor 6.200 mensen. Vorige week kwam het tot hevige rellen tussen de Griekse inwoners en de oproerpolitie. Afgelopen dagen werden migranten zelf, maar ook hulpverleners en journalisten belaagd door extreem-rechtse eilanders die van de migranten af willen.

Volgens Jorrit Rijpma, universitair hoofddocent Europees recht aan de Universiteit Leiden, is het nog niet te laat. ‘De EU heeft tijd gekocht met de Turkije-deal, maar verzuimd om die tijd te benutten om orde op zaken te stellen. Dat is zonde’, zo constateert hij.  Er is werk aan de winkel voor de nieuwe Europese Commissie om een nieuw solide migratie- en asielbeleid op te tuigen. ‘Met alleen betere grenscontroles los je het vluchtelingenprobleem niet op. En de last kan niet alleen voor Griekenland zijn.’

Maakt president Erdogan nu een einde aan de deal met Europa?

Met de dreiging van een miljoen nieuwe vluchtelingen uit Idlib wil Turkije zich verzekeren van nieuwe Europese miljarden. Met dank aan de miljardensteun van de EU kon Turkije de afgelopen jaren ervoor zorgen dat Syrische vluchtelingen toegang kregen tot zorg en onderwijs en konden integreren. Volgens Gerald Knaus, de Oostenrijkse migratiespecialist die wordt gezien als de ‘architect’ van de Turkije-deal, moet de EU daarom doorgaan met betalen. ‘Dat is puur eigen belang. Je kunt het chantage noemen, maar het is vooral kortzichtig dat de EU niet eerder een vervolgdeal heeft voorgesteld om Turkije gerust te stellen. Nu hebben we ons laten overrompelen en ontnemen we in paniek asielzoekers het recht om bescherming in Europa te zoeken. In plaats daarvan bestoken we ze met traangas aan de Turkse grens.’

‘De Turken gooien ons eruit, de Grieken jagen ons terug’

Nabij de Turkse grensstad Edirne hebben zich duizenden vluchtelingen verzameld. Vrijdag zette Turkije de ‘poorten naar Europa’ open. Maar Griekenland houdt die poorten potdicht met prikkeldraad en een macht aan politie en militairen. Een grimmige situatie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden