Tunnelvisie: politie vindt bewijs dat ze wil vinden

Het zal je maar gebeuren: de politie verdenkt je van moord, je wordt opgepakt en dan krijg je van rechercheurs te horen dat ze in jouw huis cheques van het slachtoffer hebben gevonden. Terwijl dat niet waar is.

Ina Post (52) is het overkomen, zo bleek woensdag uit onderzoek van de Commissie evaluatie afgesloten strafzaken (CEAS). Op de ‘kennisgeving van inbeslagname’ van de huiszoeking in 1986 staan cheques vermeld, die pas dagen later zijn gevonden, bij de Postbank.

Deze vermelding, ‘onjuist en suggestief’ volgens de commissie, is belangrijk. De politie ging uit van een roofmoord: de dader zou de cheques hebben gestolen.

‘Alle betrokkenen zeggen dat die cheques niet bij Post zijn gevonden’, zegt Tineke Cleiren van de CEAS. ‘We weten niet waarom dat er toch staat. Het is gek. Maar we hebben geen aanwijzingen voor kwade wil. Het is slordigheid.’

In de zaak-Post zijn basale fouten gemaakt. Het tijdstip van overlijden – de basis van elk politieonderzoek – blijkt onjuist. In haar bekentenis vertelt ze dingen die onmogelijk zijn. De rechter wist niet dat ooggetuigen Post niet herkenden toen ze haar foto zagen.

Post kreeg zes jaar celstraf. Ze zegt dat ze onschuldig is. Cleiren mag daar formeel niet over oordelen. ‘De bewezenverklaring staat op losse schroeven’, zegt ze.

Hoe kan dat? ‘Het team werkte onvoldoende professioneel. Rechercheurs hadden weinig ervaring en de teamleider had het te druk. Informatie werd niet uitgewisseld door gebrekkig overleg.’

Voorzitter Harm Brouwer van het college van procureurs-generaal deelt deze analyse. ‘Het ging mis toen er out of the blue een bekentenis kwam. Daarna klapte het onderzoek dicht. Alles werd gericht op het zoeken naar steunbewijs, in plaats van te kijken naar alternatieve scenario’s. Dat kan ernstige gevolgen hebben, zagen we bij de Schiedammer Parkmoord.’

Toen in 2005 bleek dat een onschuldige man jarenlang in de cel had gezeten voor de Parkmoord, ging een schokgolf door Nederland. Justitie nam maatregelen. Tijdens grote politieonderzoeken lopen rechercheurs mee, die bevindingen van hun collega’s kritisch tegen het licht houden.

‘De zaak-Post dateert van ver voor de Parkmoord. Sindsdien is veel verbeterd’, zegt Brouwer. ‘Maar dit onderzoek is een belangrijk signaal. Het maakt nog eens duidelijk wat er kan gebeuren wanneer we niet scherp zijn.’

De CEAS is in 2006 geïnstalleerd. De commissie moest het vertrouwen in de rechtsstaat herstellen door veronderstelde dwalingen opnieuw te beoordelen.

Sindsdien is onderzoek gedaan naar de omstreden veroordelingen van Post, de Haagse verpleegkundige Lucia de B. (2003) en ontuchtplegers uit Enschede (2000). Andere verzoeken werden afgewezen, vaak om formele redenen.

De afgelopen vier maanden kwamen drie kritische rapporten uit van de CEAS. De rode draad in de conclusies is dat de politie zich te snel op één scenario richtte. In de zaak van De B. was het rechercheteam er in een te vroeg stadium van overtuigd dat ze patiënten had gedood. In alle zaken is de rechter informatie onthouden die pleit in het voordeel van de veroordeelde.

Tunnelvisie is de kern van het probleem, zegt de Tilburgse hoogleraar strafrecht Theo de Roos, die voor de CEAS onderzoek deed naar de Enschedese ontuchtzaak. ‘De politie werkte in al deze zaken met een te beperkte focus. In Enschede zag je dat ze niet keken naar controleerbare details die aangiften konden bevestigen, zoals een schilderij dat volgens een jongetje bij iemand hing.’

De rapporten van de CEAS kunnen een vernietigend effect hebben op het imago van justitie. Zeker in een tijd waarin grote zaken (onder meer tegen de Hells Angels) verkeerd aflopen voor het OM.

‘Het beeld dat uit de rapporten opdoemt, is ongunstig, al staat de integriteit van justitie niet ter discussie’, stelt De Roos. ‘We moeten alleen niet vergeten dat het OM de CEAS zelf op poten heeft gezet. Ze waren bereid onafhankelijk onderzoek te laten doen. Kennelijk leenden slechts drie zaken zich hiervoor. Er zitten dus niet allemaal onschuldige mensen vast.’

Het is de vraag of het publiek net zo nuchter oordeelt. Slechts eenderde van de burgers heeft nog veel vertrouwen in de rechtstaat, meldde de Socialistische Partij onlangs op basis van een enquête onder bijna duizend mensen. Van de respondenten meent 44 procent dat officieren van justitie hun werk (zeer) goed doen.

De Roos: ‘Het is zorgelijk dat het vertrouwen in de rechtsstaat lijkt te dalen. Het zou goed kunnen dat je dit over jezelf afroept door de CEAS kritisch onderzoek te laten doen. Dat is ironisch; het OM wil juist het vertrouwen herstellen.’

De discussie over gerechtelijke dwalingen zal voorlopig niet stoppen. De Hoge Raad moet nog oordelen over de dossiers die de CEAS heeft doorgelicht. Er komt nog een loket waar burgers omstreden veroordelingen kunnen aanmelden en de drempel voor heropening van strafzaken gaat waarschijnlijk omlaag.

Op langere termijn kan dit een positief effect hebben op de publieke opinie en op het OM, hoopt De Roos. ‘Dat gaat niet vanzelf. Het OM moet zorgen dat politiemensen en officieren scherp blijven.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden