nieuws Verkiezingen Tunesie

Tunesië kiest tussen Robocop en Berlusconi

Met een electorale tweetrapsraket bepalen de Tunesische kiezers de koers van hun land. Na de parlementsverkiezingen afgelopen zondag volgt dit weekend de tweede ronde van de presidentsverkiezingen. In de eerste ronde werd de zittende politieke klasse keihard afgestraft. Valt zondag de genadeklap?

Medewerkers van een Tunesisch stembureau. Beeld EPA

Vast staat in ieder geval dat het presidentschap in handen komt van een buitenstaander met karakter. Drie weken geleden werden alle andere kandidaten ruimschoots gepasseerd door mediatycoon Nabil Karoui, ‘de Tunesische Berlusconi’, en de steile academicus Kaïs ‘Robocop’ Saïed, het grote raadsel van deze verkiezingen.

Mogelijk houdt een deel van de ‘oude politiek’ in Tunesië toch een voet tussen de deur. In het politiek systeem van het land berust de macht vooral bij regering en parlement, niet bij de president. Het gematigd islamistische Ennahda werd bij de parlementsverkiezingen met 17 procent de grootste partij.

Werkbare meerderheid

Haar zetelaantal – 40 van de 217 – is echter zo gering, dat de partij grote moeite zal hebben een werkbare meerderheid te vormen voor een coalitieregering. Op de tweede plaats eindigde, met bijna 16 procent, de partij Qalb Tounes (Hart van Tunesië) van Karoui. De twee partijen hebben gezworen niet met elkaar te gaan regeren.

De nieuwe partij van Karoui hoopte na diens doorbraak in de eerste presidentiële ronde het voortouw te kunnen nemen bij de regeringsvorming. Die vlieger gaat nu niet op.

Op verkiezingspad had Qalb één groot probleem: haar voorman zat in de gevangenis. Op 23 augustus werd de 56-jarige Karoui gearresteerd op verdenking van witwassen en belastingfraude. Pas woensdag werd hij vrijgelaten. Hij heeft nauwelijks persoonlijk campagne kunnen voeren.

De reactie van rivaal Kaïs Saïed: ‘Ik voer ook geen campagne.’

Dat klinkt gekker dan het is. De 61-jarige Saïed heeft nauwelijks geld. Zijn campagne kostte evenveel als ‘een kop koffie en een pakje sigaretten’, wordt in Tunesië gezegd. Saïed heeft geen eigen partij (en dus ook geen vertegenwoordigers in het parlement). Hij beschikt over een handvol vrijwilligers en een piepklein hoofdkwartier met kapotte ramen en wat plastic stoelen. Toespraken hield hij niet, op tv was hij amper te zien. Hij trok het land in en ging in z’n eentje van deur tot deur.

Gevangenis

Waarom kreeg hij dan toch, met 18 procent, de meeste stemmen? Juist ook vanwege die soberheid. Afkeer van corruptie en van de welgestelde kletsmajoors in de politiek is een sterk sentiment onder de kiezers. Zijn studenten lopen weg met de ‘betrouwbare’ hoogleraar constitutioneel recht.

Saloua Samoui, de vrouw Nabil Karoui, die zelf geen campagne kon voeren omdat hij in de gevangenis zit. Beeld REUTERS

De meeste Tunesiërs kenden Saïed als deskundige die soms op tv uitleg gaf over juridische kwesties. Hij was lid van de commissie die de grondwet van 2014 voorbereidde. Zijn blikken manier van spreken bezorgde hem de bijnaam ‘Robocop’.

Veel meer nog dan Karoui is Saïed een anti-systeemkandidaat. Hij houdt zich ver van bestaande machtsklieken. ‘Hij belichaamt een terugkeer naar de revolutionaire geest van 2011’, zegt Yaouar ben Mbark van denktank Réseau Doustourna.

Maar wat dat precies behelst, is onduidelijk. Saïed is een onbeschreven blad. In sociaal opzicht lijkt hij conservatief. Homoseksualiteit noemde hij in een interview een buitenlands complot en hij is tegen gelijk erfrecht voor man en vrouw.

Zijn belangrijkste adviseur echter is de vroegere communist Ridha ‘Lenin’ Mekki. Die noemt Saïed ‘progressief’ en ontkent in alle toonaarden – vermoedelijk terecht – dat de jurist een geestverwant is van de islamisten. Verder geeft ook Mekki weinig opheldering.

Lokale raden

Het meest concreet is Saïeds wens de macht van de volksvertegenwoordiging over te hevelen naar lokale raden. Het plan lijkt onhaalbaar: het parlement zal niet met een tweederdemeerderheid zichzelf opheffen.

Dat geldt mogelijk voor veel van zijn verlangens. Tunesië heeft een parlementair systeem, de president gaat alleen over defensie en buitenlands beleid. Bovendien heeft Saïed geen eigen partij die in het parlement zijn zaak kan bepleiten. ‘Daarom zal hij niet veel van zijn ideeën kunnen uitvoeren’, zegt Youssef Cherif van het Carnegie Network. ‘Dat geldt ook voor de economie.’

Wel hebben diverse partijen – van links tot de islamisten – hun steun uitgesproken voor Saïeds kandidatuur in de tweede ronde. Mbark telt hun electorale aanhang op bij die van Saïed, komt dan op 55 procent en concludeert: ‘Hij staat er heel goed voor.’

Anderen menen dat Tunesische kiezers zich niet zomaar als vee laten verkopen. En bovendien: vlak Karoui niet uit. Drie jaar lang heeft zijn stichting Khalil Tounes – vernoemd naar zijn in 2016 overleden zoon – eerste levensbehoeften uitgedeeld aan burgers in de achtergestelde regio’s van het land. De beelden werden continu uitgezonden door zijn tv-zender Nessma. Daarmee heeft Karoui veel goodwill gekweekt, niet alleen onder de armen.

Wolk van vraagtekens

Ook rond Karoui echter hangt een wolk van vraagtekens. Wat is zijn program? Wat wil hij met Tunesië? Is hij echt zo’n buitenstaander als hij zich voordoet?

Niet helemaal, meent Cherif. ‘Hij is deel van het systeem. Hij genoot al de bescherming van dictator Ben Ali en stond tot drie jaar terug dicht bij president Essebsi.’ Inmiddels staat hij met één been buiten het systeem en belooft hij, als een soort Trump, de zaken eens goed op te schudden.

Liberale kiezers uit de middenklasse wacht een dilemma. Zij moeten zondag kiezen tussen wat velen zien als een gewiekste maffioos (Karoui) en een conservatief die niet van homo’s houdt. ‘Na de eerste ronde was ik teleurgesteld’, zegt Selim Adhoum, een architect in de oude medina van Tunis. ‘Maar dit is nu eenmaal democratie.’’

Meer over Tunesië

Met een op het oog onbesuisde, maar kennelijk toch weloverwogen beweging heeft de Tunesische kiezer een hele generatie postrevolutionaire politici richting uitgang gestuurd

De Tunesische verkiezingen ademen een liberale geest die in het homofobe land misschien zelfs gaat leiden tot legitimatie van homoseksualiteit. Maar echte vrijheid voor lhbti’ers is nog altijd ver weg.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden