Tsjingtao bracht China een alcoholische revolutie

De Chinese havenstad Qingdao bereidt zich voor op het eeuwfeest van haar brouwerij Tsingtao. Honderd jaar geleden brouwde de bierfabriek alleen voor de daar gelegerde Duitse marinesoldaten....

Hun liefde voor het gerstenat hebben de Chinezen niet van zichzelf. Die hebben ze van de Duitse marinesoldaten die gelegerd waren in de semi-kolonie Qingdao aan de Gele Zee. Tsingtao, gespeld zoals de Duitsers Qingdao uitspraken, is het meest gedronken bier in China en heel Azië. In zijn lotgevallen weerspiegelt zich, van kolonialisme tot mondialisering, een eeuw Chinese geschiedenis.

Qingdao, de op drie na grootste haven van China en basis van de nationale marine, is anders dan alle andere Chinese steden. Het zijn drie steden in één.

Een ruim aangelegde hoogbouwstad van brede lanen en fly-overs, pas acht jaar oud en propvol auto's, getuigt van de welvaart die gebracht is door Tsingtao en Haier, China's grootste fabrikant van huishoudelijke apparaten. In contrast daarmee staat het maoïstische Qingdao van de uitgewoonde socialistische woonkazernes van de jaren '50 en '60, en in nog scherper contrast de heuvelachtige stad waar je je in Beieren kunt wanen als je niet kijkt naar de mensen en de reclameborden.

Een wereld apart vormen de stranden, die zomers menselijke mierenhopen zijn en waar nu een paar blote winterzwemmers in de sneeuw naar het water rennen. Ze zeggen dat het heerlijk is.

Na hun bad komen de zwemmers bij met een biertje. Ze weten niet dat ze het vocht te danken hebben aan de Duitse keizer Wilhelm II, die het aan het eind van de negentiende eeuw de hoogste tijd vond een koloniaal rijk te stichten. Veel schoot er echter voor Duitsland niet over. Maar van de dreigende ontbinding van het keizerrijk China hoopte de Kaiser volop te profiteren.

Engeland en Frankrijk hadden al voet aan de grond in Shanghai, Tianjin en andere havensteden, waar ze hun 'concessies' bestuurden als koloniale enclaves. Duitsland greep zijn kans na de moord op twee Duitse missionarissen. In 1897 moest keizerin-weduwe Cixi het vissersdorpje Qingdao ('Groen Eiland') op het schiereiland Shandong voor 99 jaar afstaan aan Duitsland.

De natuurlijke haven van Qingdao werd de ligplaats van de Duitse vloot. 'Er waren hier tienduizend Duitse marinesoldaten gelegerd', vertelt Zhang Rui Xiang, 'en die wilden bier drinken. Eerst werd het aangevoerd uit Duitsland, maar algauw werd in Qingdao zelf een fabriek gebouwd. Die fabriek brouwde exclusief voor de Duitsers.'

Zhang, woordvoerder van de bestuursdirectie van Tsingtao, schenkt de glazen nog eens vol met vers gebrouwen bier. De afgelopen honderd jaar is de bierbereiding niet wezenlijk veranderd. Nog altijd wordt het mineraalwater van het nabijgelegen Laoshan-gebergte gebruikt. Wel zijn er aanpassingen aan de Chinese smaak, die het bier graag minder bitter en minder sterk (3,5 procent alcohol) heeft.

Uit de Duitse tijd zijn ruim vierhonderd gebouwen bewaard gebleven. De Duitse villa's, het gouvernementshuis, het ziekenhuis en het postkantoor hebben een nieuwe bestemming gekregen, maar de protestantse kerk, de vuurtoren, het station en het politiebureau doen nog altijd dienst.

De oudste gebouwen van Tsingtaos Brouwerij No. 1 worden omgebouwd tot biermuseum. Dat wordt geopend op 15 augustus, precies honderd jaar na de stichting van de brouwerij. Het fabrieksplein is opgesierd met een wanstaltige bierfontein: een schuimende stenen megafles omringd door schuimende stenen glazen.

Het extravagante woonpaleis van de eerste Duitse gouverneur is een Efteling-achtige constructie van opperste wansmaak, met malle arcades, zuilen, kantelen en een Duitse adelaar op het dak. Toen de keizer in Berlijn de rekening onder ogen kreeg, ontsloeg hij de gouverneur op staande voet.

Onder de communisten werd het gebouw ingericht tot staatshotel voor hoge gasten. Een van hen was Mao zelf.

In de begintijd was bier in China een exotische drank. Na uitbreiding van de productie begon men ook te leveren aan Shanghai en Kanton, maar alleen de elite kon zich dit peperdure brouwsel veroorloven. Er was niet eens een eigen woord voor. Bier heet pijiu, een versmelting van pi (van het Duitse Bier) en jiu, het algemene woord voor alcoholische drank.

De Duitse concessie in Qingdao heeft de val van het Chinese keizerrijk in 1911 niet lang overleefd. Vijf jaar later maakten de Japanners zich voor een habbekrats meester van de bierfabriek. Na de Eerste Wereldoorlog wilden de grote mogendheden Qingdao aan Japan cadeau doen. Daartegen kwamen de Chinese studenten in opstand.

'Geef Qingdao aan China terug!' was de eerste slogan van de 4 Mei Beweging van 1919, die door de communistische partij wordt beschouwd als haar voorloopster. China herdenkt die nationalistische revolte nog jaarlijks, Qingdao wordt er het hele jaar aan herinnerd door de gigatoorts op het 4 Meiplein.

In 1922 dropen de Japanners af, maar zestien jaar later waren ze weer terug. Tijdens de Chinees-Japanse oorlog produceerde de tot 'Japanse brouwerij' omgedoopte fabriek uitsluitend voor de soldaten van het Japanse bezettingsleger.

In een oud gebouw van Brouwerij No. 1 hangt nog een Japanse ventilator boven vier fraaie koperen tanks. Er staat een elektromotor uit 1896 van Siemens, die tot 1993 heeft dienstgedaan en nog steeds niet kapot is te krijgen. Siemens heeft er een bod op gedaan, maar Tsingtao wil zijn archeologische pronkstuk niet kwijt.

De politieke gebeurtenissen bleven hun weerslag hebben op Tsingtao. Na de nederlaag van Japan in 1945 kwam de fabriek in handen van de Kwomintang, de Nationalistische partij van generalissimo Chiang Kai-shek die toen nog dacht de burgeroorlog tegen de communisten van Mao Zedong te kunnen winnen. De bierproductie verbeterde dankzij de Chinese jongeren die na hun studie in het buitenland terugkeerden naar China.

Woordvoerder Zhang: 'In 1946 begon de export naar Maleisië en Nederlands-Indië. In restaurants in Shanghai en andere steden kwam vraag naar ons bier. Maar de consumenten behoorden nog altijd tot de hoogste maatschappelijke klasse. De productie bleef zeer bescheiden. Tegen 1949 kwam ze vanwege de burgeroorlog geheel stil te liggen.'

Na de communistische overwinning werd Tsingtao genationaliseerd. Het bier begon weer te stromen, totdat de Culturele Revolutie uitbrak. Mao's Rode Wachters, die van 1966 tot 1976 over China raasden, durfden de historische gebouwen van Qingdao niet te vernietigen omdat er militairen waren gelegerd. De kruisen die ze van de twee torens van de katholieke kerk sloegen, werden door gelovigen gered.

De ontdekking van de markteconomie, een kwart eeuw geleden, was een zegen voor het bier. Het slootje van tweeduizend ton per jaar dat Tsingtao honderd jaar geleden brouwde, verbreedde zich in de jaren '80 tot een rivier van honderdduizend ton en is nu aangewassen tot een bieroceaan van drie miljoen ton.

Vierhonderd andere brouwerijen in China produceren samen negentien miljoen ton, maar Tsingtao is nog altijd veruit de grootste. In Qingdao zijn er drie Tsingtao-brouwerijen bijgekomen en in de rest van China 43. De markt is uitgedijd tot het hele land en ver daarbuiten, tot Europa en de Verenigde Staten toe. Tegenwoordig exporteert Tsingtao zelfs naar Duitsland, maar bijna 90 procent van de productie blijft in de Volksrepubliek.

China is zich aan het opwerken tot wereldmacht, en Tsingtao blijft niet achter. Dankzij de lage productiekosten en zijn onverzadigbare binnenlandse markt heeft China zich opgewerkt tot de tweede bierproducent van de wereld. Woordvoerder Zhang verwacht dat China in 2006 de Verenigde Staten van de eerste plaats zal hebben verdrongen en dat Tsingtao, nu de twaalfde bierproducent ter wereld, zal zijn doorgedrongen tot de toptien.

China's economische revolutie is aan Tsingtao niet voorbijgegaan. Het maoïstische staatsbedrijf van weleer werd tien jaar geleden naar de beurs van Hongkong gebracht. Buitenlands kapitaal heeft een belang van 45 procent. Een financiële operatie met het moederbedrijf van marktleider Budweiser moet Tsingtao een injectie geven 182 miljoen dollar. Het belang van de Chinese staat, nu 40 procent, zal dan teruglopen tot 30 procent.

De speciale banden met Duitsland zijn blijven bestaan. Er zijn jaarlijks seminars met de brouwerijschool van München, waar ook Tsingtao-experts worden opgeleid. In München wordt op 15 augustus een monument onthuld ter ere van het honderdjarig bestaan van Tsingtao, terwijl de stad Qingdao het eeuwfeest zal vieren met een extra schuimende editie van haar jaarlijkse bierfeest.

China is een land van bierdrinkers geworden. Vijftig jaar geleden dronken tien Chinezen gezamenlijk één fles bier per jaar. Tegenwoordig nuttigt iedere Chinees er vijftien. Dat zijn 1,3 miljard maal vijftien flessen. Vergeleken met traditionele bierlanden als België of Duitsland is dat per hoofd van de bevolking een bescheiden hoeveelheid, maar voor China is het een alcoholische revolutie. De elitedrank van weleer kost nu twee yuan (een eurokwartje) per flesje. Daar kan geen buitenlandse concurrent tegenop.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden