Tsjetsjenië is geen zaak van Moskou alleen

Gelet op de crisis waarin Rusland verkeert, komt het de machthebbers in Moskou goed uit een gemeenschappelijke vijand te creëren....

BIJNA geruisloos zijn de Russen ertoe overgegaan meer openheid te betrachten over de redenen voor hun optreden in Tsjetsjenië. Het gaat al lang niet meer om een actie tegen terroristen, maar Tsjetsjenië moet weer geheel onder het gezag van Moskou worden geplaatst. Premier Poetin en minister van Buitenlandse Zaken Ivanov laten hierover geen misverstanden meer bestaan.

Poetin zegt goede redenen te hebben om het vredesakkoord met Tsjetsjenië uit 1996 te verscheuren. Volgens hem is alle ellende die Rusland in de afgelopen jaren is overkomen het gevolg van acties vanuit de Tsjetsjeense bandietenrepubliek. Corruptie, maffiapraktijken, de algehele criminalisering van de economie: evenzovele gevolgen van doelbewuste Tsjetsjeense pogingen om Rusland te ondermijnen.

Ontegenzeggelijk is Tsjetsjenië sterk gecriminaliseerd. Er heerst totale anarchie en rechteloosheid. Maar het is toch echt teveel eer om de schuld voor de kleptocratie die Rusland is geworden, op Tsjetsjeense schouders te leggen. Zij hebben zeker geen monopolie op misdaad en corruptie.

Bovendien houdt de misdaad niet halt voor de muren van het Kremlin. Wel komt het de Russische machthebbers goed uit in deze tijd van ellende, een gemeenschappelijke vijand te scheppen. Niemand is beter geschikt voor die rol dan de zo gehate, maar ook gevreesde Tsjetsjenen.

Vanuit het perspectief van het Kremlin is de strategie tot nu toe succesvol. Als er vandaag presidentsverkiezingen zouden worden gehouden, zou premier Poetin met gemak winnen. Ook is men in staat gebleken de helft van Tsjetsjenië te bezetten zonder grote aantallen gesneuvelden aan Russische kant, al is men inmiddels terug moeten komen op de belofte geen dienstplichtigen in te zetten. Het zo gekrenkte nationale zelfvertrouwen heeft een grote oppepper gehad: men moet weer rekening houden met Rusland.

De boodschap aan Georgië, Azerbeidzjan en de Centraal-Aziatische landen is duidelijk: dit is onze invloedssfeer, dus houdt rekening met Russische belangen, of er vallen klappen. Concreet betekent dit: er worden geen olie- en gaspijpleidingen aangelegd zonder Rusland. Een boodschap ook nadrukkelijk gericht aan Westerse oliemaatschappijen.

De prijs die hiervoor moet worden betaald, is hoog. De Tsjetsjeense bevolking is het eerste en grootste slachtoffer. Aan het begin van dit decennium had Tsjetsjenië meer dan een miljoen inwoners. Van de huidige 360 duizend inwoners zijn er 200 duizend op de vlucht geslagen. De steden zijn verwoest. Het is de vraag of het gebied zich hier ooit van zal kunnen herstellen. Voor Tsjetsjenië dreigt een Afghanistan-scenario: Russische troepen beheersen de laagvlakten, de Tsjetsjenen zitten in de bergen, van waaruit zij een guerrilla voeren.

De schade zal niet beperkt blijven tot Tsjetsjenië. Rusland heeft sinds het opblazen van de Sovjet-Unie belangrijke vorderingen geboekt in de richting van een democratische samenleving. De terugkeer naar een totalitaire staat lijkt nagenoeg onmogelijk. Maar een waarlijk democratische rechtsstaat is nog erg ver weg en wordt nu ernstig bedreigd.

Voor het eerst deze eeuw dreigen militairen het in Rusland voor het zeggen te krijgen. Dat vorige week generaals de politici dreigend toespraken, toen er werd gefluisterd over mogelijke stopzetting van de militaire campagne, is een teken aan de wand. Rusland heeft, net zo min als haar voorganger de Sovjet-Unie, enige ervaring met militairen in een politieke rol. De ellende, binnenlands zowel als internationaal, zou niet te overzien zijn.

Het is duidelijk dat de door het Kremlin ingezette lijn de ontwikkeling van een pluriforme, democratische rechtsstaat in Rusland bepaald niet bevordert, integendeel. Dat Rusland zijn premiers vooral uit KGB-kring recruteert, geeft al te denken. Maar bovenal is het zorgwekkend dat Rusland, aan het eind van een decennium waarin een nieuwe start had kunnen worden gemaakt, in zijn binnenlandse en buitenlandse betrekkingen, weer terug lijkt bij af.

Men staakt de magere pogingen om op basis van samenwerking en onderhandelingen onenigheid met deelrepublieken en met nabije en verdere buren op te lossen en grijpt weer terug op de aloude machtsmiddelen.

Tot nu toe is de Westerse reactie terughoudend geweest. Niemand wilde het recht betwisten van Rusland om op te treden tegen terroristen. Ook wilde niemand de hardliners in de kaart spelen door de confrontatie te zoeken. Er wordt vooral gesproken over de opvang van vluchtelingen en het toelaten van internationale hulporganisaties. Dit heeft er echter toe geleid dat er te weinig aandacht is besteed aan de meer fundamentele vragen die de oorlog in Tsjetsjenië oproepen.

Sinds 1990 zijn de internationale betrekkingen fundamenteel veranderd. In het Handvest van Parijs van 1991, hebben alle landen van de OVSE, inclusief Rusland, gekozen voor open, pluriforme en democratische samenlevingen, waar de rechtsstaat en niet het recht van de sterkste geldt.

Ook hebben deze landen toen afgesproken dat zij elkaar zouden blijven aanspreken op hun binnenlandse gedragingen. Het beginsel van niet-inmenging in binnenlandse aangelegenheden is toen te grave gedragen. Het lidmaatschap van de Raad van Europa van bijna al deze landen, inclusief Rusland, heeft dit bezegeld. Nu zwijgen over Ruslands optreden in Tsjetsjenië, zou dit hele bouwwerk ondergraven en daarmee de fundamenten van het Nieuwe Europa aantasten. Daarmee zou het Westen zijn historische plicht jegens alle volkeren van Midden en Oost Europa, inclusief de Russen, verzaken.

Dat is een te hoge prijs. Het Russische optreden moet nu en krachtig worden veroordeeld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden