Tsaartje nooit genoeg

Tsaar Peter de Grote wordt in 2013 herdacht met een kameropera. Was hij een held of een wreedaard? Componist Monique Krüs geeft antwoord.

Was tsaar Peter de Grote (1672-1725) een wreedaard of een held? Hij vraagt het zichzelf ook af, tegen het einde van zijn leven, in de nieuwe kameropera The Tsar, His Wife, Her Lover & His Head. Met zijn boomlange postuur, intelligentie en enorme vernieuwingsdrang dringt een heroïsch beeld zich op, maar voor wie hem ontrouw was, stonden middeleeuwse martelingen klaar - ook al betrof het zijn eigen zoon of zijn minnares.


'Dat zwart-witte karakter zit diep in de Russische geschiedenis', zegt Jos Groenier, regisseur van de opera. 'Peter kent geen nuance. Hij was bijna een homo universalis, zoals hij zich laafde aan alles wat nieuw was. Maar als het niet ging zoals hij wilde, raakte hij geïrriteerd.'


In dit Nederland-Ruslandjaar, waarin de vierhonderd jaar handelsbetrekkingen tussen de twee landen worden gevierd, wordt de tsaar op verschillende wijzen herdacht. Nog tot 13 september is er een tentoonstelling in de Hermitage Amsterdam over zijn leven als 'bevlogen en leergierig' leider. Het Peter de Grote Festival, een jaarlijks muziekfestival in Noord-Nederland, greep het herdenkingsjaar aan om een kameropera te laten schrijven waarin zijn ambigue kant naar voren komt. Sopraan Monique Krüs componeerde en dirigeert de opera, het libretto is van schrijver Sjoerd Kuijper. De zes zangers en zeven musici zijn jonge, pas afgestudeerde talenten of studenten van het Prins Claus Conservatorium Groningen.


Krüs (53), een opgewekte blondine, wilde een bariton voor de rol van tsaar Peter, geen bas. 'Een bariton kan dat paranoïde karakter beter vormgeven, omdat hij flexibeler is: hij kan zowel laag als hoog zingen', zegt Krüs, die als componist volledig autodidact is. 'De energie van een stem moet bij de rol passen. De bas in het ensemble is daarom zijn beste vriend Franz Lefort. Alles wat hij zingt klinkt mooi, lieflijk.'


In de opera kijkt de tsaar (gezongen door Arash Roozbehi) aan het einde van zijn leven terug op zijn daden, als hij net de opdracht heeft gegeven tot de arrestatie van Willem Mons, de Nederlandse minnaar van zijn vrouw Catharina I. In een griezelige scène zien we hoe hij van zijn halfzuster Sophia als 10-jarig tsaartje leert hoe verslavend bloedverspillen is. Zij heeft op dat moment de werkelijke macht (de overtuigende mezzosopraan Esther Kuiper). Het is bekend dat zij een gat liet zagen in de troon, om het jonge staatshoofd te kunnen souffleren. Maar ook zijn undercoververblijf in Nederland passeert zijn geestesoog, als een lichte scène in het stuk. 'Om al die verschillende beelden toch eenheid te geven, klinken steeds als de tsaar spreekt jazzakkoorden', zegt Krüs, die voor haar operacarrière jazz-zangeres was. Krüs' muziek is toegankelijk tonaal, met invloeden uit de belcanto, van Benjamin Britten en Richard Strauss.


Regisseur Groenier bedacht de onderliggende dramaturgische lijn in het verhaal. 'Een chanson van Valérie Lagrange inspireerde me, On meurt tous d'amour. Ze zingt dat we niet van spijt of verdriet sterven, we sterven allemaal aan de liefde. In de opera zien we dat Peter alles kon, alles had, maar dat voor hem uiteindelijk telde of hij lief had gehad. Eigenlijk is hij altijd dat jongetje gebleven dat de liefde van zijn moeder zocht.' Een existentiële behoefte, zegt Groenier, die ieder mens heeft. 'Dat maakt zijn karakter ook nu nog invoelbaar.'


In Nederland leerde de tsaar Anna Mons kennen, de zus van Willem. Twaalf jaar lang blijft zij zijn minnares. Ze leert hem liefhebben in de enscenering van Groenier. Niet op de harde manier zoals hij gewend was, maar teder. Terwijl hij van Sophia wreed leerde zijn. Die twee polen eindigen uiteindelijk in de opmerkelijke ontknoping van de opera: Willem Mons moet dood, omdat overspel aan Peters vrouw niet vergund is, maar krijgt toch gratie. Helaas te laat.


Have I been a good tsar?, zingt Roozbehi in de slotscène. 'In mijn opera is het antwoord ja', zegt Krüs met een lach. 'Alle figuren om hem heen, Catharina, Willem, Anna, Lefort, allen zijn hem uiteindelijk goed gezind. Dat positieve einde vind ik belangrijk. Zo ben ik ook ingesteld als mens en dat wil ik meegeven. Ik wil niet dat de toehoorders met een topzwaar gevoel naar buiten gaan, snakkend naar een biertje.'


Nederland-Ruslandjaar


2013 is het bilaterale Nederland-Ruslandjaar, met niet alleen culturele, maar ook economische en maatschappelijke activiteiten om de vierhonderd jaar handelsbetrekkingen te herdenken. Vooralna het bezoek van tsaar Peter de Grote aan Nederland in 1697 zijn de relaties tussen beide landen hechter geworden. Het Peter de Grote Festival in Groningen (en omstreken) ontstond in 1997, dus precies 300 jaar na dit historische bezoek, als een samenwerking van het Rimsky Korsakov Conservatorium in Sint-Petersburg met het Prins Claus Conservatorium in Groningen. Dit jaar, de dertiende editie, klinkt er natuurlijk veel Russische muziek. Zie peterdegrotefestival.nl


The Tsar, His Wife, Her Lover & His Head. 2 en 3/8 op het Peter de Grote Festival in het Groninger Museum, 22 en 23/8 op het Grachtenfestival in de Hermitage Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden