Trumps wereld: ruimte voor de radicalen

De stembusrevolte in Amerika moet de triomf van de natie op de mondialisering inluiden. Maar de oogst kan juist meer anarchie zijn, betoogt Arnout Brouwers.

Beeld Javier Jaén

Als Russische parlementariërs hun werk onderbreken om te applaudisseren voor een net in Amerika gekozen president; als de belangrijkste adviseur van Marine Le Pen verklaart dat 'hun wereld instort, maar de onze wordt opgebouwd' - dan weet je dat er iets groots is gebeurd. En wellicht ook iets omineus.

Maar wat is het precies?

Het korte antwoord is: de versnelde teloorgang van de sinds 1945 door de Verenigde Staten geleide liberale internationale ordening, die berust op politieke vrijheid, economisch liberalisme en militaire solidariteit. Meer dan welke andere westerse leider sinds 1945 lijkt Donald Trump bereid om die laatste twee poten - economisch liberalisme en militaire solidariteit - onder de westerse ordening weg te zagen. En wat de politieke vrijheid betreft: de waarde daarvan erodeert ook van binnenuit. Tijdens de campagne begon de Amerikaanse politiek parallellen te vertonen met die van post-Sovjet-staten: wie verkiezingen verliest, kan in de cel belanden. En als ik verlies, komt dat door fraude en bedrog - de democratie is immers door en door corrupt.

Hoe zijn we hier gekomen?

Trumps opmars naar het Witte Huis is vanaf het begin tot het eind door de gevestigde elite - de politieke, de financiële maar ook de journalistieke elite - totaal onderschat. In die zin is het echt een revolte van de burger tegen de gevestigde orde. Niet alleen financieel, ook intellectueel. Is het gek dat 'experts' - ook in de media - van hun voetstuk vallen als ze het nooit bij het juiste eind hebben?

In Europa was men al bekend met het fenomeen; in Amerika lijkt het versterkt door de cultuuroorlogen en de ingrijpend veranderde etnische opmaak van het land, door de verlammende patstelling in het politieke systeem en door de grote recessie die bijna tien jaar geleden het land trof en die, anders dan in Europa, talloze burgers, ook uit de middenklasse, niet alleen van hun werkplek beroofde maar vaak ook van een dak boven hun hoofd.

De Britten gaven met hun Brexit-stem de eerste aanzet. Trumps' uitverkiezing brengt de revolte tot in het hart van de westerse alliantie. Sinds Trumps zege staan de revolutionaire krachten in Europa te trappelen van ongeduld om ook op dit continent het werk af te maken. Komend jaar kan met verkiezingen in Frankrijk, Duitsland en Nederland het karwei worden afgemaakt waar het begon: op het Europese vasteland. Dit is het 'Yes We Can!'-moment van het populisme.

Trumps zege plaatst Europeanen voor speciale dilemma's. Europa zelf is leidend als het gaat om politieke fragmentatie, uitholling van de democratie en de zucht naar een vorm van wegkijken die in staat stelt het eigen leventje zo lang mogelijk vol te houden terwijl de omgeving instort.

Verschuivingen

De westerse burgeropstand is volgens populisme-experts behalve tegen de elite vooral gekeerd tegen de ongelijke effecten van de mondialisering. Die veroorzaakt grote verschuivingen op arbeidsmarkten en sterk toegenomen immigratie. Kortom, mondiale veranderingen die in je eigen buurt zichtbaar zijn. En waar je van de multiculturele elite ook nog om moet staan juichen.

Dezer dagen regent het zulke analyses, waarin experts zich afvragen waar het fout is gegaan, waarom 'de elite' de 'pijn van de burger' niet heeft gevoeld, et cetera. Het is een internationale opvoering van de 'we moeten de wijken in'-reflex die we in Nederland na Pim Fortuyn zagen. Een exercitie die trouwens alleen zin heeft als je dat met een open blik doet.

Maar wat als deze westerse revolte tegen de elite en de mondialisering zélf ook maar een schakeltje is in een nog veel grotere omwenteling? Wat als 'de wereld echt plat wordt', zoals Thomas Friedman het proces van mondialisering in 2005 jubelend beschreef? Ook in politieke zin. Wat als het verschil tussen verlichte autoritaire leiders als Poetin en Erdogan en democratisch gekozen leiders als Trump en Orban steeds kleiner wordt? Dat is vloeken in de kerk - want dat kán toch niet in een westerse democratie? -, maar het stemgedrag van de westerse burger brengt deze werkelijkheid dichterbij. Natuurlijk is er een wezenlijk verschil - maar op de dag dat niemand dat meer ziet, is de strijd toch verloren.

Als oud-correspondent die zeven jaar door Rusland en omstreken reisde, weet ik dat de sociale onvrede daar nog veel groter is dan die in het Westen - en om begrijpelijke redenen. Maar een autoritaire leider kan zulke onvrede veel makkelijker afkopen met oorlog of patriottisme dan een democratische. Je kunt een 'jonge democratie' autoritair leiden en besturen, inclusief het tellen van de stemmen, maar in de echte, oudere democratieën kom je daarmee niet weg.

Juist daarom speelt het protest tegen de schokken van de mondialisering zich af in onze democratieën. Protesteren en proteststemmen veronderstellen vrijheid - een goed dat, in tegenstelling tot wat aan het einde van de Koude Oorlog verwacht werd, in het tijdperk van de mondialisering steeds schaarser is. Sinds 1991 was er een explosie aan nieuwe democratieën, maar tegenwoordig moet de Amerikaanse ngo Freedom House ieder jaar opnieuw concluderen dat in de wereld als geheel de vrijheid op zijn retour is.

Je kunt een 'jonge democratie' autoritair leiden en besturen, maar in de echte, oudere democratieën kom je daarmee niet weg.Beeld afp

Tegenreactie

Ook dat is een wezenskenmerk van deze tijd: ontwikkeling en achteruitgang gaan hand in hand. Politiek, economisch, en cultureel. Dat mondialisering enorme voordelen voor honderden miljoenen mensen heeft gebracht wordt door weinigen betwist; dat ze ook jihadistische zelfmoordterroristen op onze stoep heeft afgeleverd evenmin.

Of neem immigratie. Bijna alle landen die een zekere welvaart genieten worden onder druk van mondialisering etnisch diverser. Als een samenleving - los van andere aspecten - tenminste de omgangsnormen daaraan kan aanpassen, is dat ontwikkeling. Maar de praktische noodzaak tot aangepast gedrag is ook wat onvrede oproept, zeker als ze constant gepaard gaat met beschuldigingen van racisme of achterlijkheid. Dan krijg je een tegenreactie, mensen die zich in de woorden van New York Times-columnist David Brooks 'weer opsluiten in hun tribale bunkers'.

Een andere constante in het tijdperk van mondialisering is het verlies van controle. Bezorgde burgers, of ze nu in de Amerikaanse rust belt wonen of in Almere, stemmen op politici van wie ze hopen dat ze de nationale controle over hun lot terug kunnen winnen. Tegen Nafta, of tegen de WTO, of tegen de EU - en liefst tegen al deze 'onnatuurlijke' bovennationale gedrochten. Trump mag nu gaan proberen deze controle terug te winnen. Miljoenen Amerikanen en Europeanen (van Wildersstemmers tot FNV-leden) zullen openlijk of heimelijk een kaarsje voor hem branden.

Maar als het lukt die 'monsters' te bedwingen, stelt dat de burgers dan tevreden? Zeker, er is een handjevol mensen dat weer in berenvellen wil rondlopen en louter bessen wil eten, maar de stembusrevolte stelt een ingewikkelder eis aan politici: meer nationale controle én meer nationale welvaart! Maar wat als die internationale instellingen en samenwerkingsverbanden juist de onmisbare smeerolie zijn voor een internationaal systeem dat de afgelopen eeuw enorme stappen richting welvaart én vreedzaamheid heeft gezet? Dan zal het gevecht om de controle terug te winnen het verlies van controle alleen maar bespoedigen.

Wie nu een stok steekt tussen de spaken van een zich wereldwijd ontvouwende vierde industriële revolutie, moet erg oppassen dat hij zelf niet de hoogste rekening betaalt. Dat geldt zeker voor geavanceerde economieën als de Amerikaanse en de Europese - die bij uitstek kunnen profiteren van deze ontwikkelingen. Zeker, miljoenen westerse burgers hebben geleden onder de crisis van de afgelopen tien jaar.

Destabilisatie

Wat zich aan ons zicht onttrekt is dat 'de middenklasse' in opkomende landen - en dan hebben we het over honderden miljoenen mensen - veel zwaardere schokken te verduren heeft gekregen de afgelopen kwart eeuw. En, zo voorspelt de Amerikaanse politicoloog Ian Bremmer, juist deze opkomende landen gaan nog veel grotere klappen krijgen van de aankomende technologisch-industriële revolutie. De reactie in deze minder democratische maar ultranationalistische landen - denk aan Turkije, China, Rusland - zal zich veel sneller kunnen vertalen in internationale destabilisatie en conflict dan in oude democratieën.

In die zin is deze westerse burgerrevolte uiteindelijk een bijverschijnsel van de mondialisering dat alleen rijke democratische landen zich kunnen veroorloven. Vanuit mondiaal perspectief: een revolutie voor luxepaardjes. Maar niettemin een revolutie.

Dat het zover is gekomen, komt doordat ook politici uit het midden al lang worstelen met de vraag hoe de mondialisering in goede banen valt te leiden. Of je ze nu de 'apostelen van het neoliberalisme' noemt (zoals links doet) of 'de kosmopolieten' (zoals rechts doet), feit is dat ook het politieke midden tot nu toe niet in staat is gebleken al deze gelijktijdige nieuwe ontwikkelingen, dit cluster aan 'revoluties' van informatie, technologie, communicatie en industrie, beter onder politieke controle te krijgen. Nationaal én internationaal.

Nu krijgt het radicale antwoord ruimte. En dat kan de problemen die het bestrijdt nog veel groter maken. Het snelst zal dit te merken zijn in de internationale omgeving. De westerse mens is zo verwend met driekwart eeuw Amerikaanse ordening (die je gratis kon kritiseren, want ze betaalden ook nog je defensie) dat hij niet beseft wat er gebeurt als je hier een paar stutpalen uit trekt. Dan vallen heel veel andere stokjes ook om - en dat kan snel gaan.

De Amerikaanse ordening werd al ondermijnd door rivaliserende machten als China en Rusland en in zekere zin door president Obama's 'terugtrekking'. Donald Trump zegt dat hij het met alle machten die dat willen op een akkoordje wil gooien en dat klinkt geruststellend. Maar hij stuurt ook aan op een versnelde abdicatie van leiderschap. Amerika blijft het sterkste jongetje op het schoolplein: het kan op onverwachte momenten een klap uitdelen; maar het voelt steeds minder de verantwoordelijkheid om er de rust te bewaren. Ook daar wordt de wereld steeds platter, zij het niet op de manier die Friedman beschreef in zijn boek.

Dit bespoedigt de terugkeer naar een systeem van internationale anarchie en keiharde machtspolitiek, economisch en politiek. De gevolgen in Europa en het Midden-Oosten, maar vooral ook Oost-Azië laten zich raden. Wat zal een China dat zich niet ingetoomd voelt, doen in de Zuid-Chinese Zee? Wat weerhoudt Japan in deze omstandigheden groots te herbewapenen? Wordt Europa nog machtelozer ten overstaan van onvoorspelbare buren? Op welk land of gebied richt Poetins volgende avontuur zich?

'Het leiderschap van de westerse wereld rust nu op Europese schouders', reageerde de Duitse veiligheidsexpert Ulrich Speck na Trumps overwinning. Het klonk meer als een wanhoopskreet dan als een zelfbewuste klaroenstoot.

Kanongebulder

In 2008, toen ook de mondiale financiële crisis al volop begonnen was, hoorde ik voor het eerst het gebulder van de kanonnen. Dat was in Georgië. Ik dacht toen dat het een uitzondering was - een aberratie die zich in Europa niet kon herhalen. Het duurde uiteindelijk maar iets meer dan vijf jaar voordat dit optimisme werd gelogenstraft, in Oekraïne. Inmiddels ben ik voorzichtiger. Hoe sneller de technologische vooruitgang en andere mondiale omwentelingen voortrazen, des te groter de gelijktijdige kans op achteruitgang en conflict.

De Amerikaanse democratie leeft, dat is weer bewezen. De Bush- en Clintondynastieën leden een smadelijke nederlaag tegen een echte outsider. Wat zorgen baart, is dat Trumps uitverkiezing kan bijdragen aan het verlies van controle op een wereld die zich in een stroomversnelling bevindt. De wereld is nog onvoorspelbaarder geworden.

Russische troepen bij de Georgische grens in 2008, net voor de Russische inval van Zuid-Ossetië.Beeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden