Nieuws Venezuela

Trumps erkenning van de Venezolaanse regering is een ‘politiek instrument’: hoe zit dat juridisch gezien?

Rusland heeft de erkenning door de regering-Trump van Juan Guaidó als president van Venezuela veroordeeld als een schending van het internationaal recht en inmenging in de binnenlandse aangelegenheden van een soevereine staat. Dat is vooral een politieke reactie op een politieke stap. Maar geheel onzinnig is het standpunt van Moskou zeker niet.

Aanhangers van Juan Guaido in Caraballeda (Venezuela) op 13 januari 2019. Beeld EPA

Bij erkenning door het buitenland van een regering gaat het doorgaans om twee vragen. Heeft de betrokken regering daadwerkelijk de controle over het land? En heeft ze een legitieme aanspraak op de macht? De feitelijke toestand is op de eerste plaats doorslaggevend.

In beide opzichten staat Guaidó niet sterk. Hij heeft het bestuur van Venezuela niet in handen, en zijn claim op het presidentschap is niet gebaseerd op verkiezingen of een onomstreden constitutionele procedure.

Erkenning door de Verenigde Staten (en enkele landen in Zuid-Amerika) is daarom ‘wel erg prematuur’ en ‘een heel grote stap’, zegt Marcel Brus, hoogleraar internationaal publiekrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen. ‘Hoeveel sympathie je ook hebt voor de beweging in Venezuela, erkenning zou als onrechtmatig betiteld kunnen worden.’

Politiek gekleurd

Prof. Peter Kooijmans is in zijn standaardwerk Internationaal publiekrecht in vogelvlucht nog stelliger: ‘Het voortijdig erkennen van opstandelingen als de wettige regering (dat wil zeggen nog voordat zij het effectieve gezag hebben overgenomen) geldt als een volkenrechtelijk onrechtmatige daad.’

Dat was in 1973 ook het standpunt van toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Max van der Stoel toen de bevrijdingsbeweging PAIGC een tegenregering had gevormd in de Portugese kolonie Guinee-Bissau. De PvdA wilde erkenning, maar haar eigen minister lag dwars: de PAIGC had immers nog niet de macht in handen.

Maar dat is de zuiver juridische benadering. In werkelijkheid is het erkennen van een regering vrijwel altijd politiek gekleurd, meer dan het erkennen van nieuwe staten. Bij dat laatste is vooral de feitelijke toestand van belang. Is er sprake van een staat, met grondgebied, bevolking en een effectieve regering?

Politiek momentum

Erkenning van regeringen ‘is wel heel sterk een politiek instrument’, aldus Kooijmans. ‘Nog meer dan bij de erkenning van staten spelen politieke motieven een rol.’ Het maakt erkenning tot een lastig volkenrechtelijk hoofdstuk. Politiek en recht vormen een moeilijk te ontwarren kluwen.

Meestal gaat het overigens om niet-erkenning. Hoewel de Taliban tussen 1996 en 2001 het grootste deel van Afghanistan in handen hadden, erkende vrijwel geen land de Taliban-regering. Men wilde geen zaken doen met de radicale baardmannen. Tussen 1979 en 1992 had de regering van premier Hun Sen de macht in Cambodja, maar al die tijd bleven de Verenigde Naties zaken doen met de door Vietnam verjaagde regering van – nota bene – de Rode Khmer.

Voor de regering-Trump is het politieke momentum bepalend. In deze cruciale fase in Venezuela kan Guaidó twee kanten op vallen. De steun van de Verenigde Staten kan ervoor zorgen dat dat de goede kant wordt.

Juridische consequenties

In die zin is Venezuela vergelijkbaar met Libië, waar dictator Moammar Kadhafi in 2011 te maken kreeg met een volksopstand. Ook hij kon twee kanten op vallen. De interventie van de Navo bepaalde welke kant dat werd. Anders dan toen stellen de Europese landen zich inzake Venezuela behoedzaam op; ongetwijfeld mede op volkenrechtelijke gronden.

De politieke stap van de regering-Trump kan overigens wel degelijk juridische consequenties hebben, zegt Brus. ‘Als Guaidó de Amerikanen om militaire steun vraagt, kan Trump troepen sturen met het argument dat de wettige regering van Venezuela om bijstand verzoekt.’ Van een onrechtmatige interventie is dan wat betreft de VS geen sprake. Het maakt erkenning des te explosiever.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden