Trump zet relaties met vriend en vijand op scherp

Is Tillerson in staat de brandjes te blussen?

De nieuwe Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Rex Tillerson is nog maar net door de ballotage of hij kan al aan de bak. Zijn baas, president Trump, heeft de boel met een serie 'stevige telefoontjes' flink opgestookt. Hoe de internationale incidenten, van Australië tot Mexico, zich in tien dagen opstapelden.

Trump aan de telefoon met één van de vele wereldleiders die hij gesproken heeft afgelopen dagen Beeld epa

EU

Zijn Trump en zijn team erop uit de Europese Unie uiteen te laten vallen? Dat vraagt men zich in Brussel af nu Trump zijn intrek heeft genomen in het Witte Huis. De nieuwe president is een fervent aanhanger van de Brexit. Zijn voornaamste raadgever, Steve Bannon, maakt er geen geheim van dat hij sympathiseert met populistische partijen zoals het Front National die op de ondergang van de EU uit zijn.

De koerswijziging is zo abrupt dat EU-president Donald Tusk de VS zelfs indeelde bij de landen die een gevaar vormen voor de EU. Hoe kil het klimaat plotseling is geworden blijkt ook uit het feit dat Trump overweegt Ted Malloch tot ambassadeur bij de EU te benoemen. Op de vraag over welke kwalificaties hij voor die post beschikt, antwoordde de zakenman dat hij ooit als diplomaat al had bijgedragen aan de ondergang van één Unie: de Sovjet-Unie.

Met zulke vrienden heb je geen vijanden nodig, is het benauwde gevoel in Brussel. Gaat Tillerson de beginnende brand blussen?

(Tekst gaat verder onder afbeelding.)

Beeld De Volkskrant

Israël

Sinds het aantreden van Trump zijn de spanningen tussen Israël en de Palestijnen snel toegenomen. Aangemoedigd door de pro-Israëlische geluiden uit Washington heeft de regering-Netanyahu de bouw van duizenden nieuwe huizen voor kolonisten op de Westelijke Jordaanoever aangekondigd. Onder Obama zetten de VS Israël onder druk om af te zien van dergelijke projecten, uit vrees dat de twee-statenoplossing daarmee steeds verder uit zicht zou raken.

Maar de nieuwe Amerikaanse ambassadeur in Israël David Friedman staat aan de kant van de kolonisten. Friedman wil ook de Amerikaanse ambassade verhuizen naar Jeruzalem als teken dat de VS de stad erkennen als de 'eeuwige, ongedeelde hoofdstad' van Israël. Met die koerswijziging komt er een einde aan de pogingen van de VS de rol van min of meer onpartijdige bemiddelaar te spelen in het conflict tussen Israël en de Palestijnen. Israël is volgens Tillerson nu eenmaal 'Amerika's belangrijkste bondgenoot in het Midden-Oosten'.

Mexico

De verhoudingen tussen president Donald Trump en buurland Mexico, de derde handelspartner van de VS, staan al sinds het prille begin van de campagne voor de presidentsverkiezingen onder spanning. Belangrijkste reden naast meningsverschillen over het vrijhandelsverdrag Nafta en het Amerikaanse handelstekort met Mexico van 60 miljard dollar is de muur die Trump langs de grens wil optrekken om illegale immigratie vanuit Mexico tegen te gaan.

De muurkwestie escaleerde al snel na Trumps aantreden. Vorige week woensdag ondertekende hij eerst het de decreet waarin de bouw van de muur werd aangekondigd. Daarna twitterde hijdat hij een deze week geplande ontmoeting met de Mexicaanse president Enrique Pena Nieto zou annuleren als Mexico niet bereid was voor de muur te betalen. Pena Nieto zegde daarop zelf zijn trip naar Washington af. Hij liet wel weten bereid te blijven tot bilaterale afspraken. Terwijl een woordvoerder van het Witte Huis repte van een mogelijke nieuwe datum voor een ontmoeting, reageerde Trump met een plan voor een importheffing van 20 procent opMexicaanse producten.

Afgelopen vrijdag hadden Trump en Pena Nieto een telefoongesprek om alvast de lucht te klaren. Volgens persbureau AP zou Trump hebben gewaarschuwd dat hij Amerikaanse troepen zou sturen om 'bad hombres down there' (zoals drugscriminelen en illegalen) te stoppen als het Mexicaanse leger daar te bang voor was.

De Mexicaanse regering trachtte de zaak te sussen: het gesprek was juist constructief geweest. Ontkend werd ook dat Trump met het leger had gedreigd. Het Witte Huis liet woensdag weten dat Trump zijn opmerking schertsend had bedoeld.

Mexicaanse president Nieto Beeld reuters

Australië

Het had een kameraadschappelijk telefoontje moeten worden, het gesprek dat president Trump afgelopen zaterdag had met de Australische premier Malcolm Turnbull. Twee landen immers met warme economische, militaire en culturele banden, en twee wereldleiders met stevige opvattingen over restrictief immigratiebeleid.

Het pakte echter anders uit. De toon van het telefoongesprek met Turnbull was volgens een anonieme ingewijde 'vijandig', en het was volgens Trump zelf 'veruit het slechtste telefoongesprek' dat hij tot nu met een wereldleider had gehad. Aldus The Washington Post, die uit een verslag citeerde.

Steen des aanstoots was de afspraak die oud-president Barack Obama vorig jaar november met Australië maakte om maximaal 1250 ongewenste asielzoekers op te nemen die Australië nu heeft opgesloten in twee omstreden detentiecentra op de eilanden Nauru en Manas (Papoea Nieuw-Guinea). De asielzoekers, vooral afkomstig uit landen als Iran, Irak, Soedan, Somalië en Syrië, zouden dan wel door de veiligheidsscreening moeten komen.

Turnbull wilde in het gesprek weten of Trump de belofte van Obama gestand zou doen, aangezien Trump net de vorige dag het geruchtmakende decreet met het inreisverbod voor mensen uit diezelfde moslimlanden had getekend (hoewel dat decreet uitzonderingen op grond van 'een bestaande internationale afspraak' toestaat).

Maar daar had Trump dus geen zin in, maakte hij Turnbull duidelijk. Het accepteren van die asielzoekers zou als het binnenhalen van de 'volgende Boston Bombers' zijn (die waren afkomstig uit de Kaukasus) en dus 'politieke zelfmoord'. Trump zou ook nog gepocht hebben over de grootte van zijn verkiezingsoverwinning en het aantal mensen bij zijn inauguratie. Volgens de door de Washington Post geciteerde anonieme bron zou het gesprek na 25 minuten abrupt zijn afgebroken.

Premier Turnbull probeerde de diplomatieke schade afgelopen dagen te beperken en deed er dus vooral het zwijgen toe. Witte Huis-woordvoerder Sean Spicer beklemtoonde dat de VS de asielafspraak met Australië zullen honoreren. Trump zaaide woensdag echter weer twijfel door na verschijning van de Washington Post een tweet te versturen waarin hij afgaf op 'die stomme deal'. Toch lijkt het zaak de relaties met Australië snel te herstellen. Een mooie klus voor Rex Tillerson.

Australische premier Turnbull Beeld epa

Iran

Bellen met Teheran is er niet bij, maar Trumps boodschap komt wel luid en duidelijk over in Iran: de VS gaan zich voortaan keihard opstellen tegen Iran. Uit naam van Trump deelde nationale veiligheidsadviseur Michael Flynn donderdag een 'officiële waarschuwing' uit aan Iran, nadat het een test met een ballistische raket had gedaan. Flynn verwees ook naar de aanvallen van Jemenitische Houthi-rebellen die door Iran worden gesteund op Saoedische schepen in de Straat van Hormuz.

Wat de 'officiële waarschuwing' in de praktijk betekent, bleef duister. Maar volgens Flynn zullen de VS 'kwaadaardige daden van Iran, zoals wapenleveringen, steun voor terroristische groepen en andere schendingen van de internationale regels' niet meer tolereren. Trump maakt er ook geen geheim van dat hij niets ziet in het akkoord met Iran waarbij Teheran beloofde dat het geen kernwapens zou ontwikkelen. Tijdens de verkiezingscampagne noemde Trump het nucleaire akkoord met Teheran de 'slechtste deal' die Washington ooit heeft gesloten. Het is nog onduidelijk of Tillerson zal toestaan dat het akkoord de prullenmand in gaat, zoals Trump en Flynn graag zouden zien.

Tillersons collega van Defensie, generaal b.d. James Mattis, stelde zich tijdens de hoorzitting van de Senaat over zijn benoeming voorzichtig op. Ook hij heeft kritiek op het akkoord, maar wil niet dat de VS zich eenzijdig uit het akkoord terugtrekken. Zeker is dat de dooi tussen de VS en Iran voorbij is. Met het aantreden van Trump is de regio is in één klap een van de plaatsen geworden waar het grootste gevaar bestaat dat de vlam in de pan slaat.

Japan

Voor trouwe bondgenoot Japan waren de eerste weken van Trumps presidentschap enerverend. Trump hamerde er in zijn campagne al op dat de VS geld konden besparen als landen als Japan en Zuid-Korea eigen kernwapens zouden ontwikkelen in plaats van te schuilen onder de Amerikaanse nucleaire paraplu. Daarnaast klaagde Trump over het Japanse handelsoverschot met de VS, en beschuldigde hij Japan ervan zijn munt zwak te houden tegenover de dollar. Een van zijn eerste decreten tenslotte was de terugtrekking van de VS uit het door Japan zo gewenste Trans Pacifische Partnerschap.

Premier Shinzo Abe brengt op 10 februari zijn eerste officiële bezoek aan Trump (hij bezocht hem ook al voor zijn inauguratie in New York). Om niet met lege handen te komen heeft Abe plannen bedacht om het handelsoverschot te verminderen. Een optie is het opvoeren van de Japanse energie-importen uit de VS, met name schaliegas. Ook is er een plan voor samenwerking op het gebied van infrastructuur dat honderdduizenden banen in de VS moet opleveren. Het gaat onder meer om de aanleg van hogesnelheidslijnen, een Japanse specialiteit. Met het plan is 450 miljard dollar gemoeid. Dat geld moet komen van Japanse bedrijven en van pensioenfondsen.

In de aanloop naar Abe's bezoek stuurde Trump defensieminister Jim Mattis alvast op pad voor een bliksembezoek, donderdag naar Zuid-Korea, en vandaag naar Japan. Mattis zal spreken over een nieuw Amerikaans antiraketsysteem dat beide landen moet beschermen tegen Noord-Korea, dat dreigt met de testlancering van een langeafstandsraket. Trump zelf verzekerde Abe en de Zuid-Koreaanse president Hwang Kyo-ahn ook al per telefoon van de 'ijzersterke' betrokkenheid van de VS bij hun veiligheid.

Abe en Trump tijdens hun ontmoeting in de Trump Tower, november vorig jaar Beeld afp

Rusland

President Trump had nauwelijks opgehangen na zijn telefoontje met zijn Russische ambtgenoot Poetin of in het oosten van Oekraïne braken afgelopen weekeinde zware gevechten uit. Toeval volgens sommigen, maar Oekraïne is ervan overtuigd dat Moskou en de pro-Russische separatisten uitproberen hoe ver ze kunnen gaan nu het Witte Huis een nieuwe bewoner heeft.

Vooral bij de industriestad Avdijivka, dat maar twintig kilometer van het rebellenbolwerk Donetsk ligt, wordt de afgelopen dagen zwaar gevochten. Sinds zondag zijn bij de gevechten twintig mensen omgekomen, onder wie zeker tien Oekraïense militairen omgekomen. De rebellen bestoken de stad met zware artillerie en Grad-raketten. Volgens de afspraken uit het Minsk-II bestandsakkoord moesten beide partijen dergelijke zware wapens van de frontlinie terugtrekken, maar zowel de Rebellen als de Oekraïners houden zich daar niet aan.

Als gevolg van de gevechten zit de stad nu al dagen grotendeels zonder water en verwarming, op een moment dat het ver onder nul is. Het Oekraïense leger zegt dat het een aanval van de rebellen op de stad heeft afgeslagen, maar de beschietingen gaan nog steeds door. De autoriteiten hebben al voorbereidingen getroffen om de bevolking te evacueren als de toestand nog penibeler wordt. Ook de Oekraïners zijn op andere plaatsen voorzichtig in de aanval gegaan. Daarmee willen zij kennelijk laten zien dat zij ook met een weifelende Trump in het Witte Huis hun mannetje kunnen staan.

Een van de doelwitten van de separatisten is de havenstad Marioepol. De rebellen hadden die stad in 2014 korte tijd in handen, maar uiteindelijk werden ze uit de stad verdreven door de arbeiders van de staalfabrieken. Sindsdien proberen de separatisten de stad weer in te nemen. De Oekraïense autoriteiten zijn bang dat de rebellen met Russische steun zullen proberen door te stoten naar het schiereiland Krim dat Rusland in 2014 annexeerde.

Washington heeft beide partijen opgeroepen de strijd te staken, maar de Russische staatskrant Rossiiskaja Gazeta constateerde tevreden dat de toon sinds het aantreden van Trump heel anders is. 'Washington geeft de niet-erkende republieken niet de schuld van het schenden van het bestand, verklaart niet zijn steun voor Kiev en zegt geen woord over de rol van Rusland.'

Niet alleen de Oekraïense autoriteiten, maar ook de Baltische landen zijn bang dat Rusland zich aangemoedigd zal voelen als Kiev de rugdekking van de Amerikanen verliest. De Republikeinse senator John McCain riep Trump op Kiev wapens te leveren 'als antwoord op de Russische aanvallen'. Maar het is zeer de vraag of Trump ervoor voelt Rusland de voet meteen dwars te zetten. Hij wil juist de relaties met Moskou herstellen.

Waarschijnlijk ontmoeten Poetin en Trump elkaar pas over enkele maanden Beeld afp

Tillerson benoemd

De Amerikaanse Senaat is woensdag met 56tegen 43 stemmen akkoord gegaan met de benoeming van Rex Tillerson (64) als minister van Buitenlandse Zaken. Er waren bij tegenstanders binnen en buiten het Congres grote twijfels over de oud-topman van Exxon Mobil, die geen politieke en diplomatieke ervaring heeft en geldt als een goede vriend van Rusland.

Tillerson trof donderdag op zijn eerste werkdag een bureau vol dossiers aan waarmee hij direct aan de slag moet. Naast de 'schadelijke' telefoontjes van zijn baas, is er de onrust op zijn eigen ministerie, waar een aantal topambtenaren is weggewerkt. Ook circuleert een petitie waarin meer dan duizend diplomaten zich uitspreken tegen het door Trump ingestelde inreisverbod tegen mensen uit zeven moslimlanden. Tillerson zei gisteren dat Amerikaanse diplomaten hun politieke opvattingen mogen uitdrukken, maar dat die 'ons vermogen als een team te werken' niet in de weg mogen staan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.