Trump zegt atoomakkoord Iran op

De Verenigde Staten trekken zich terug uit het nucleaire Iran-akkoord. President Donald Trump herstelde dinsdag de economische sancties tegen het land en scherpte ze nog verder aan: ook andere landen kunnen worden gestraft als ze handelen met Iran. Daarmee schrapt Trump na het klimaatverdrag en het TPP-handelsverdrag met Azië opnieuw een belangrijke internationale overeenkomst van zijn voorganger Barack Obama.

Donald Trump na afloop van de toespraak waarin hij bekendmaakt dat de VS zich terugtrekken uit de Iran-deal. Beeld Reuters

Trump lost met zijn besluit een campagnebelofte in. Hij heeft altijd gezegd dat het akkoord ‘gestoord’ en ‘belachelijk’ was en ‘enorme gebreken’ vertoonde. Dinsdag zei hij dat de deal Iran de gelegenheid gaf om het voor een kernbom benodigde uranium te blijven verrijken en terroristische activiteiten te ontplooien.

De deal heeft in Amerika nooit op een parlementaire meerderheid kunnen rekenen. Behalve alle Republikeinen keerden zich in 2015 ook enkele Democraten tegen het akkoord, dat Obama echter ook zonder meerderheidssteun kon tekenen.

Precisiediplomatie

De overeenkomst die China, Rusland, Frankrijk, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, de Europese Unie en de Verenigde Staten drie jaar geleden met Iran sloten, was een staaltje precisiediplomatie om de nucleaire potentie van de ayatollahs te bevriezen. In ruil voor de (tijdelijke) ontmanteling van faciliteiten voor het maken van kernkoppen werden economische sancties tegen Iran opgeheven. Het akkoord werd door de deelnemende diplomaten destijds beschouwd als het maximaal haalbare, en daarmee een succes.

Het akkoord voldeed. Een Iraanse zwaarwaterreactor voor de productie van plutonium werd met beton volgestort, en duizenden centrifuges voor de verrijking van uranium werden uitgeschakeld. Inspecteurs van het internationale atoomgezelschap IAEA zagen erop toe dat Iran zich aan de afspraken hield. Iran op zijn beurt profiteerde van de opgeheven sancties. Dankzij hernieuwde olie-export en ontdooide banktegoeden groeide de Iraanse economie de afgelopen twee jaar met 7 procent.

Maar in de Verenigde Staten zagen de Republikeinen het knarsetandend aan. Ze vonden het akkoord niet ver genoeg gaan, omdat Iran wel mocht doorgaan met het ontwikkelen van langeafstandsraketten. Een andere klacht is dat het akkoord een looptijd heeft van maximaal vijftien jaar – daarna mag Iran weer aan de slag. ‘Totaal onacceptabel’, noemde Trump die bepaling.

Bovendien beweerde Trumps VN-gezant Nikki Haley vorig jaar al dat de Iraniërs zich niet aan ‘de geest’ van het akkoord hebben gehouden, door hun invloedssfeer in het Midden-Oosten verder uit te breiden. Iran speelt als bondgenoot van het Syrische regime, van Hezbollah in Libanon en de Houthi-rebellen in Jemen een belangrijke rol in de oorlogen en conflicten in de regio.

Het was voor Trump in oktober al reden om te stoppen met de periodieke bekrachtiging van de deal. Om toch enige invloed op het verdrag te kunnen uitoefenen, had het Amerikaanse Congres namelijk in 2015 een wet aangenomen die de president verplichtte elke drie maanden opnieuw te verklaren dat Iran zich aan de afspraken houdt, en steeds opnieuw een ‘vrijwaringsbevel’ te tekenen om de sancties op non-actief te houden. Trump stelde in oktober dat Iran zich niet aan de afspraken hield, en vroeg het Congres het akkoord aan te scherpen.

Enkele Republikeinen probeerden dat wel, maar wisten sceptische partijgenoten niet te overtuigen. Ook Europese landen zoals Frankrijk probeerden het akkoord aan te vullen met bepalingen over raketten, maar Iran had daar geen zin in.

De Israëlische premier Benjamin Netanyahu tijdens een presentatie over Irans nucleaire programma. Beeld AP

Toen de Israëlische premier Benjamin Netanyahu vorige week ook nog door Israëlische spionnen gevonden bewijzen presenteerde dat Iran had gelogen over zijn nucleaire ambities (het had wel degelijk plannen kernwapens te ontwikkelen, en niet alleen kerncentrales), concludeerde de kersverse minister van Buitenlandse Zaken Mike Pompeo dat het ‘hele akkoord op leugens was gebouwd’.

Hoewel die leugens van vóór het akkoord stammen en de Europese landen die bewijzen dus juist als extra rechtvaardiging zien om Iran met inspecties in het oog te houden, noemde Trump die Israëlische informatie toch 'het definitieve bewijs’ dat Iran kwaadaardige ambities heeft.

Pompeo and Trumps nieuwe veiligheidsadviseur John Bolton, twee nieuwe haviken in het Trump-kabinet, zullen Trump daarbij verder hebben aangemoedigd. Trump werd tot vorige maand nog ingetoomd door hun voorgangers Rex Tillerson en HR McMaster, die voor het akkoord waren.

Trump zei nog wel ‘met onze bondgenoten’ te werken aan een ‘echte langdurige oplossing’, die ook een einde zou moeten maken aan de ‘raketten en terroristische activiteiten’. ‘Maar in de tussentijd leggen we de meest krachtige sancties op.’

Trump verwees nog even naar Noord-Korea, waarmee hij ook een nucleaire deal wil - Pompeo vertrok dinsdagavond naar Pyongyang voor onderhandelingen. Maar als onderhandelingspartner is Amerika er niet betrouwbaarder op geworden.

Existentiële vraag voor Europa

Weer moet Europa toezien hoe zijn beschermer en bondgenoot Amerika zich terugtrekt uit een akkoord waarin de EU veel geïnvesteerd had met het doel de mensheid te behoeden voor toekomstig onheil. Eerst zette president Trump een streep door het klimaatverdrag van Parijs, nu doet hij hetzelfde met de overeenkomst over het kernprogramma van Iran. Het confronteert de Europeanen met pijnlijke, om niet te zeggen existentiële vragen. Lees de analyse. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.