Trump verliest bondgenoten na strijd met rechters

Zelfs de door Trump aangedragen rechter neemt afstand

De juridische strijd over Trumps inreisverbod heeft de Amerikaanse president op voet van oorlog gezet met de rechterlijke macht. Waar kan dat toe leiden?

Neil Gorsuch, Trumps kandidaat voor het Hooggerechtshof, begroet woensdag op weg naar een afspraak met een senaatslid in Washington een jongetje. De rechter noemde Trumps tweets `demoraliserend¿ voor de rechterlijke macht. Beeld Getty Images

President Trump is naar het zich laat aanzien druk bezig zich in de voet te schieten met zijn aanvallen op rechters die hem in de weg staan. Zelfs Neil Gorsuch, de rechter die hij heeft voorgedragen voor het Hooggerechtshof, voelde zich gedwongen afstand te nemen van Trumps opmerkingen over de 'zogenaamde' rechter die zijn inreisverbod voor mensen uit zeven moslimlanden opschortte.

Volgens senator Richard Blumenthal, een Democraat uit Connecticut, noemde Gorsuch de neerbuigende tweets van Trump 'demoraliserend' voor de rechterlijke macht. Een woordvoerder van Gorsuch bevestigde dat hij die woorden heeft gebruikt, maar Trump trok zich niets aan van de kritiek van de conservatieve rechter. In plaats daarvan trok hij de geloofwaardigheid van Blumenthals weergave van het gesprek in twijfel, omdat die ooit eens heeft gelogen over zijn militaire dienst in Vietnam.

De ongehoorde kritiek van Gorsuch was ongetwijfeld bedoeld om de Democraten te laten zien dat hij niet de loopjongen van de president zal worden als hij eenmaal in het Hooggerechtshof zit. De conservatieve rechter uit Colorado heeft minimaal acht stemmen van Democratische senatoren nodig voor zijn benoeming als opvolger van de in 2015 overleden Antonin Scalia. Chuck Schumer, de leider van de Democraten in de Senaat, was niet erg onder de indruk. 'Ontmoedigend, dat kan iedereen zeggen, maar hij heeft geweigerd de uitlatingen publiekelijk te veroordelen.' Na Trumps aanval op James Robart, de federale rechter uit de staat Washington die Trumps decreet blokkeerde, had Schumer al meteen laten weten dat de Democraten Gorsuch extra stevig aan de tand zouden voelen.

Intimidatie

Vooral Trumps opmerking dat het de schuld van Robart en de rechterlijke macht is 'als er iets gebeurt' - lees: een aanslag - is slecht gevallen onder juristen. Trump kreeg de kritiek dat hij daarmee de deur openzet voor bedreigingen tegen de rechter uit Seattle. Kristen Clarke, voorzitter van een organisatie voor advocaten, zei dat er 'iets intimiderends' uitging van de uitlatingen van Trump. Daarmee wekt Trump volgens haar de indruk 'dat de rechters moeten doen wat hij zegt'.

In een open brief riepen 145 vooraanstaande advocaten Trump op zijn kritiek in te slikken. Zelfs juristen die aan de kant van de president staan lieten zich kritisch uit over Trumps guerrillaoorlog met de rechterlijke macht. Hoogleraar staatsrecht John Turley van de George Washington University was het niet eens met het besluit van rechter Robart om het inreisverbod tijdelijk stil te leggen. Maar hij waarschuwde dat Trump met zijn boze uitvallen de rechterlijke macht tegen zich in het harnas jaagt, juist nu het Witte Huis in hoger beroep is gegaan tegen Robarts uitspraak.

Het opvallendste was de kritiek van de conservatieve rechtsgeleerde John Yoo, die als medewerker van het ministerie van Justitie onder president Bush jr. betoogde dat waterboarden was toegestaan onder de presidentiële bevoegdheden in tijden van oorlog. Volgens Yoo geeft Trump er keer op keer blijk van dat hij weinig kaas heeft gegeten van de scheiding der machten. Als voorbeeld noemde hij Trumps decreet waarin hij opdracht geeft voor de bouw van een muur langs de grens met Mexico. 'De president heeft grondwettelijk geen gezag over de grensbewaking, een rol waarvan het Hooggerechtshof al lang geleden heeft vastgesteld dat die bij het Congres ligt', schrijft hij. Ook kan Trump volgens hem niet zomaar het vrijhandelsverdrag Nafta met Mexico en Canada opzeggen, aangezien het Congres daar het groene licht voor moet geven.

Ook andere presidenten hebben in het verleden openlijk kritiek geuit op de rechterlijke macht. Zo leverde Barack Obama in 2010 felle kritiek op het Hooggerechtshof nadat het had bepaald dat de overheid geen beperkingen mag stellen aan de verkiezingspropaganda van bedrijven en organisaties, mits die niet samenwerken met de partijen en kandidaten. Obama had later ook kritiek op het Hof omdat het een bezwaar tegen onderdelen van zijn zorgwet, de Affordable Care Act, in behandeling had genomen.

President Franklin Roosevelt ging in 1937 nog veel verder, toen het Hooggerechtshof dwars lag en enkele van zijn New Deal-wetten afschoot. Hij probeerde toen voor elkaar te krijgen dat hij het recht kreeg extra rechters in het college te benoemen, maar de Senaat stak daar een stokje voor. Volgens sommige historici werkte Roosevelts dreigement wel en stelde het Hof zich daarna iets meegaander op. Maar zijn plan om het Hooggerechtshof vol te zetten met medestanders is altijd een vlek op zijn reputatie gebleven.

In de loop der tijd hebben de presidenten een steeds dominantere positie gekregen in het Amerikaanse constitutionele bestel. Dat komt onder meer door het gebruik van presidentiële decreten, iets waaraan Democratische presidenten even gretig meedoen als Republikeinse. Maar Trumps critici vrezen dat de onroerendgoedtycoon die gewend was op eigen houtje zijn imperium te besturen het constitutionele bestel in gevaar zal brengen door te proberen zijn zin door te zetten. Maar het is onwaarschijnlijk dat hij het zal aandurven het Hooggerechtshof te trotseren als de rechters hem ongelijk geven. Dat zou ook voor de Republikeinen in het Congres het signaal zijn dat het evenwicht moet worden hersteld, desnoods door hem af te zetten.

Hoe volk, media, rechter en bedrijfsleven het lot van Amerika medebepalen (+)

De soep zou niet zo heet gegeten worden, dacht menigeen, ook in Republikeinse kring. Maar Trump de president doet gewoon wat Trump de kandidaat beloofde. Er zijn matigende krachten, maar zijn die sterk genoeg?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.