Trump bezoekt eerst Polen: gebaar van solidariteit of wil hij wig drijven tussen Europese landen?

Van Angela Merkel, vanaf morgen gastvrouw op de G20 in Hamburg, wordt verwacht dat zij de rol van leider van de westerse wereld op zich neemt. President Trump, die zijn Europese reis in het dwarse Polen begint, heeft nauwelijks interesse in die rol.

Affiche waarop Donald Trump wordt verwelkomd in Warschau. Opgehangen door een Poolse actiegroep die zich zorgen maakt over de toenemende invloed van de politiek op het justitieel apparaat. Beeld EPA

Het is niet Groot-Brittannië, niet Duitsland en ook niet Frankrijk dat Donald Trump vandaag aandoet voor zijn eerste formele bezoek aan een lidstaat van de Europese Unie. Het is Polen, een land dat vaak tot de 'kleintjes' wordt gerekend. Met het bezoek van Trump kan het nu snoevend tegen de andere EU-landen zeggen: kijk eens, wij worden gezien, wij doen ertoe.

De vriendschap tussen de Verenigde Staten en Polen gaat al decennia terug, en met zijn bezoek aan Warschau lijkt Trump er een zielsverwantschap van te willen maken. Hij kiest voor Polen omdat het dezelfde route bewandelt op thema's als migratie (liever niet), globalisering (oneerlijk), klimaatverandering (geen prioriteit) en nationale soevereiniteit (cruciaal). Trump heeft zijn travel ban voor moslimlanden, Polen zijn ruzie met de Europese Commissie over de herverdeling van vluchtelingen. Trump gaat los op media en rechters, Polen brengt ze waar mogelijk onder controle van de regering.

Speech van formaat

Donderdagmiddag houdt Trump een toespraak in de historische binnenstad van Warschau, op een plein gewijd aan de heroïsche, zij het mislukte, opstand in 1944 tegen de nazi-overheersing. Het moet, aldus zijn adviseurs, een speech van formaat worden waarin hij (eindelijk) zijn visie op de trans-Atlantische betrekkingen uiteen gaat zetten.

Ongetwijfeld zal Trump onderstrepen dat Polen een van de slechts vijf NAVO-leden is die de afgesproken 2-procentnorm haalt met zijn defensie-uitgaven, en het land bedanken voor zijn troepeninzet in Irak en Afghanistan. Normaal gesproken zou iedere Amerikaanse president daar een veiligheidsgarantie op laten volgen: 'We have your back.' Maar Trump is over artikel 5 van het Navo-handvest (een aanval op één is een aanval op allen) tot nu toe bijzonder vaag geweest. Pas één keer heeft hij zich daar publiekelijk aan gecommitteerd, bijna stilletjes. Gezien de dreiging aan de Europese oostgrens zit dat Warschau niet lekker.

Melania en Donald Trump bij aankomst in Warschau. Beeld reuters

Trump zal de Poolse regering ook prijzen voor de eigengereide koers die het land vaart, isolationistisch en zonder zich iets aan te trekken van waarschuwingen en strafprocedures van de Europese Commissie. Sinds de gewonnen verkiezingen van PiS loopt er een dispuut over de ondermijning van de Poolse rechtsstaat. Volgens Trumps veiligheidsadviseur H.R. McMaster gaat hij andere landen oproepen 'inspiratie' te putten uit het Poolse voorbeeld. Een schrikbeeld voor Brussel.

Met welke woorden Trump Polen omarmt is cruciaal: blijft het bij een gebaar van solidariteit, of probeert hij via Polen een wig te drijven in de Europese samenwerking? Merkel en Macron vrezen dat laatste, en zullen hopen op het eerste. 'Hij dreigt de zeer delicate situatie in Polen en Oost-Europa op te blazen', zei Gianni Pitella, voorzitter van de Europese socialistische fractie.

Pariastatus

Het is ook een ontmoeting tussen ongelijke partners. Polen heeft de VS nodig, andersom is dat veel minder. Trump heeft geen strategische agenda voor Centraal- en Oost-Europa, zegt analist Piotr Buras, verbonden aan de European Council on Foreign Relations. 'Het gaat hem niet om strategie. Hij wil vooral toegejuicht worden door grote menigtes, en op de foto met belangrijke leiders.'

Voor zijn toespraak houdt Trump gesprekken met de Poolse president Andrzej Duda en met leiders uit de regio. Opvallende afwezige in Trumps schema is Jaroslaw Kaczynski, de grijze voorzitter van regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS). Kaczynski bestuurt Polen vanuit de coulissen van de macht, maar draagt naar de letter van de wet geen regeringsverantwoordelijkheid. Protocollair ligt een eventueel onderhoud daarom ontzettend ingewikkeld. Een bron dicht bij Kaczynski: 'Hij heeft niet om een gesprek gevraagd.'

Zowel Kaczynski als Trump is internationaal hard op weg naar een soort pariastatus. Het zijn twee leiders die zich vandaag, zo niet lijfelijk dan toch in gedachten, stevig aan elkaar zullen vasthouden om hun eigen kiezers te tonen dat ze niet alleen staan. PiS-aanhangers vergelijken het bezoek al dolenthousiast met dat van John F. Kennedy aan Berlijn ('Ich bin ein Berliner') in 1963. Toch is de regeringspartij nerveus over de opkomst: PiS heeft zijn 298 parlementsleden gevraagd ieder vijftig mensen uit te nodigen, die op kosten van de regering de bus kunnen nemen naar Warschau.

Tijdens zijn campagne beloofde Trump de visumplicht voor Polen die naar de VS willen reizen, op te heffen. Voor verreweg de meeste Europese landen is die al opgeheven. Voor Warschau nog niet, omdat (te) veel Polen in het verleden langer in de VS bleven dan hun visum toestond - een belangrijke hindernis. Of Trump zijn belofte kan inlossen, blijft dus de vraag.


De koopman uit het Witte Huis verkoopt zijn gas ook graag aan de Polen

Trump komt ook naar Warschau met een hard commercieel belang: de verkoop van aardgas. Een maand geleden kwam de eerste lading Amerikaans vloeibaar gas (lng) aan in Polen, en de bedoeling is dat er meer lng-terminals bijgebouwd gaan worden, mogelijk met Amerikaans geld.

Op die manier wil Warschau zijn afhankelijkheid van Russisch gas - 70 procent van de import komt nu nog uit Rusland - drastisch omlaag brengen, en een soort scharnierfunctie gaan vervullen in de regio.

Er moet ook een noordwaartse pijpleiding komen, via Denemarken naar Noorwegen, die de import van Noors gas mogelijk maakt. De VS op hun beurt hopen binnen afzienbare tijd een netto exporteur van aardgas te worden, en willen Polen maar wat graag als afnemer.

Trump ontmoet een aantal regeringsleiders ter gelegenheid van het zogeheten Drie Zeeën Initiatief (TSI), een energie- en infrastructuurforum voor de twaalf landen tussen de Baltische, Adriatische en Zwarte Zee. 'De deals zullen daarop snel volgen', zei de baas van het Poolse staatsgasbedrijf PGNiG tegen de Financial Times. Een deel van de landen in Centraal- en Oost-Europa is het zat dat Rusland politiek kan bedrijven met het openen en sluiten van de gaskraan.

Een geduchte concurrent heeft Polen in Duitsland, dat het Russische Gazprom opdracht heeft gegeven tot de uitbreiding van Nord Stream, een directe pijpleiding tussen Rusland en Duitsland die Oost-Europa omzeilt.

De Nord Stream, de directe gaspijpleiding tussen Rusland en Duitsland. Beeld epa

'Nord Stream 2' moet in 2019 af zijn, en zorgt voor tweespalt tussen westelijke en oostelijke EU-lidstaten. Polen vindt nu de VS aan zijn zijde. Onlangs stemde de Amerikaanse Senaat voor een extra presidentiële bevoegdheid: als het Huis van Afgevaardigden akkoord gaat kan Trump in de toekomst bedrijven die de Russische gasexport meefinancieren, onder sanctieregime plaatsen.

Brussel heeft zich tot nu toe buiten de discussie gehouden, wat steeds moeilijker wordt, omdat Gazprom (voor 100 procent eigenaar) vermoedelijk de mededingingsregels van de EU schendt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden