Analyse

Truc is lakmoesproef voor de regio

Afrika kampt met regeringsleiders die van geen wijken willen weten. Het nieuwste voorbeeld is president Pierre Nkurunziza van Burundi, die aan een ongrondwettelijke derde termijn begint.

Beeld AFP

Pierre Nkurunziza (51) heeft zijn gewenste derde termijn te pakken. In een in allerijl aangekondigde ceremonie, donderdagochtend in de hoofdstad Bujumbura, is hij opnieuw beëdigd als president van Burundi.


Het tijdstip van de inauguratie werd pas een paar uur van tevoren aangekondigd, volgens regeringsofficials om de veiligheid te waarborgen. Duizenden Burundezen gingen dit voorjaar de straat op tegen Nkurunziza, onder de slogan 'stop de derde termijn'. Die was volgens hen in strijd met het in 2000 gesloten vredesakkoord van Arusha. De president zelf had een andere uitleg: hij was voor zijn eerste termijn benoemd door het parlement, niet het volk, zodat hij nog twee verkiezingen te goed had.

Beeld AFP

Mislukte coup

In afwezigheid van Nkurunziza - op dat moment voor overleg in Tanzania - volgde op 13 mei een mislukte militaire coup. Het resultaat was een golf van geweld, arrestaties en politieke moorden. Meer dan honderd mensen kwamen om, 140 duizend ontvluchtten het land. Bij de presidentiële verkiezingen bleef Nkurunziza met 69 procent van de stemmen zijn directe concurrent Agathon Rwasa uiteindelijk ruimschoots voor. De stembusgang werd door internationale waarnemers als oneerlijk bestempeld, maar zijn derde termijn was een feit.

Het is hoog spel dat Nkurunziza speelt - niet alleen voor de tien miljoen Burundezen, maar voor de gehele regio. Regeringsleiders in buurlanden flirten openlijk met een derde termijn, al dan niet afgedwongen via een grondwetswijziging. President Kagame van Rwanda pronkt met een petitie waarin 3,6 miljoen Rwandezen hem oproepen zich voor een derde termijn te kandideren. Sassou-Nguesso van Congo-Brazzaville ontsloeg onlangs twee ministers, omdat ze zich tegen een dergelijke constitutionele truc van zijn kant hadden uitgesproken. Joseph Kabila (Democratische Republiek Congo), wiens presidentschap eindigt in 2016, wil een derde termijn nog niet uitsluiten.

Precedent

Roept Nkurunziza hiermee een precedent in het leven? Ondenkbaar is dat niet. Regeringsleiders die aan het eind van hun termijn opstappen, zijn in Afrika eerder uitzondering dan regel. De Mo Ibrahim-prijs, een jaarlijks te vergeven prijs van minimaal vijf miljoen dollar die Afrikaanse leiders beloont wanneer ze tijdig opstappen, werd in de laatste zes jaar vier keer niet uitgereikt, bij gebrek aan een goede kandidaat.

Omgekeerd laten de protesten van Burundezen zien dat een derde termijn niet zomaar geslikt wordt. EU-lidstaten, waaronder Nederland, schortten de bilaterale hulp op. Bovendien klinkt op heel het continent de roep om goed leiderschap steeds luider. In november vorig jaar wist de bevolking van Burkina Faso president Compaoré - 27 jaar aan de macht - met hulp van het leger te verdrijven. Kabila zal zich in die zin twee keer bedenken voor hij zich opnieuw kandideert.

President Pierre Nkurunziza. Beeld reuters

Voorbeeld

Juist Burundi, zeggen kenners, gold tot enkele jaren geleden als een voorbeeld voor landen met een conflictrijk verleden. Tussen 1993 en 2005 vochten rebellen van de Hutu-meerderheid (85 procent) tegen het door Tutsi's gedomineerde leger. De daaropvolgende vrede was broos, maar bracht wel een machtsdeling tussen Hutu's en Tutsi's. Maar de laatste jaren biedt Nkurunziza steeds minder ruimte voor tegenspraak, zowel binnen zijn regeringspartij als erbuiten. Velen vrezen een snelle escalatie naar een burgeroorlog. Vorige week werd een ex-legerchef op straat vermoord, nadat eerder deze maand de voormalige baas van de veiligheidsdienst, Adolphe Nshimirimana, geliquideerd werd. 'Van modelstaat is het land hard op weg een rogue state (schurkenstaat, red.) te worden', zegt Egbert Pos, als Burundi-kenner verbonden aan het Nederlands Instituut voor Meerpartijendemocratie.

Bij een recent bezoek aan de Afrikaanse Unie maande president Obama de verzamelde regeringsleiders tijdig op te stappen. 'Als ik het zou proberen, zou ik ook een derde termijn winnen', grapte hij, 'maar onze grondwet staat dat niet toe.' Een poging de twee-termijnen-regel in afspraken te verankeren, werd onlangs ondernomen door het West-Afrikaanse landenblok Ecowas, maar even snel door de regeringsleiders van tafel geschoven. Tanzania en Mozambique hanteren met succes een mengvorm: de leider treedt af, maar de opvolger komt uit dezelfde partij, zodat de continuïteit gewaarborgd is.

Elk land is beter af met vers bloed en nieuwe ideeën, zei Obama. Nkurunziza's collega's staan voor de keuze: aanblijven en daarmee kiezen voor zichzelf, of aftreden en kiezen voor het land.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden