Trouw tot in...

Onder twintigers en dertigers leeft een intens verlangen naar de veilige haven van een vaste relatie. Wederzijdse trouw is daarbij uitgangspunt, laat dat duidelijk zijn....

In december 1992 openbaarde schrijfster Emma Brunt in een interview met Opzij hoe ellendig ze het vond te leven zonder man - ze zou die klacht daarna nog vaak herhalen. Brunt was op dat moment zeven jaar gescheiden en had wel af en toe een 'vriendje', zoals ze haar minnaars noemde, maar dat waren geen blijvertjes.

Eigenlijk wilde ze een blijvertje.

Het relaas van Emma Brunt was meer dan de persoonlijke coming out van een vrouw die toegaf bang te zijn voor een eenzame oude dag. Het was ook een breuk met de opvattingen die in kringen van de intellectuele voorhoede heersten over de vaste relatie. In de jaren zeventig en tachtig waren immers de ontplooiing van het individu heilig verklaard en dat kon heel best zonder vaste man of vrouw aan je zijde.

Brunt zat dan ook flink met zichzelf in haar maag. 'Twintig jaar geleden zou ik het ideologisch bespottelijk hebben gevonden dat vrouwen vinden dat ze iets missen in hun leven zonder man', zei ze. 'Maar het is gewoon wat ik om me heen zie en wat ik in mijn eigen leven merk. Vrouwen hebben kennelijk een diepe behoefte om zich aan mannen te binden. Misschien is het de opvoeding, of hebben we de genenfabriek op dat punt niet helemaal in de hand, maar het lijkt wel iets onuitroeibaars. Tot mijn irritatie, overigens. Ik vind het een soort molensteen om mijn nek om met die behoefte te kampen.'

Het was het geluid van een typische babyboomer, groot geworden in de jaren zestig en zeventig toen seks en liefde werden ontkoppeld, het huwelijk van zijn sokkel viel en de productie van kinderen gemakkelijk bleek te kunnen worden tegengegaan door het dagelijks slikken van een pilletje: het aantal geboorten in Nederland daalde abrupt.

Dertig jaar later lijkt de vaste relatie toe aan herwaardering. Jon geren zitten op zaterdagavond gezellig samen op de bank en ze schamen zich daar niet voor. Barend Woertman (29), ambtenaar: 'Iedereen in mijn omgeving vond het volkomen normaal toen ik drie jaar geleden met mijn Josine trouwde. Ik vond samenwonen overigens ook prima, maar Josine wilde graag trouwen.' Barends ouders gingen scheiden toen hij acht was. 'Mijn keus om jong te trouwen kan daar best een reactie op zijn, misschien heeft het te maken met een behoefte aan geborgenheid. Ik zie om me heen veel mensen bij elkaar kruipen. Mogelijk hangt dat samen met de nasleep van 11 september, met oorlog en onzekerheid: mensen trekken meer naar elkaar.'

Dat vermoeden wordt be vestigd door het Cool Hunt-onderzoek van socioloog Carl Rohde van de Universiteit Utrecht, uitgevoerd tussen juli en oktober van dit jaar, waarbij een groep cool hunters door Europa trok op zoek naar trends. Twintigers en dertigers gaven aan het gevoel te hebben dat ze leven in een risicosamenleving, waarbij die risico's niet langer persoonlijk zijn maar collectief.

Een 'krachtig maar diffuus' onbehagen en een intens verlangen naar betoverende, veilige havens in een onveilige wereld zijn het gevolg. Josine en Barend willen geen kinderen, wel zijn ze van plan samen oud te worden. En wederzijdse trouw is zonder meer een uitgangspunt.

Dat geldt ook voor Karlijn van Lierop (24) en haar vriend Stefan (26). Ze hebben sinds vier en een half jaar een relatie en kochten vorig jaar samen een huis in Rotterdam. Stefan: 'Vragen over vreemdgaan kan ik bijzonder eenduidig beantwoorden: nee. Daarin zijn we heel rechtlijnig. Vreemdgaan is not done. Ik ben het type trouwe hond en verwacht van Karlijn hetzelfde. Vrienden zeggen weleens: maar zoenen is toch geen vreemdgaan? Jawel, zeg ik dan: zoenen mag ook niet. Vreemdgaan is gedoe met een ander, maakt niet uit in welke vorm.'

Truttig? Welnee, zegt Karlijn: 'We doen geen truttige dingetjes, we zijn niet elke minuut van de dag samen. We hebben ons eigen leven, ons eigen werk en onze eigen vrienden. We laten elkaar vrij. Dat kan ook gemakkelijk omdat we elkaar vertrouwen. Ik moet er niet aan denken dat ik me voortdurend moest afvragen wat Stefan precies zou uitspoken als hij eens met een vriendin op stap is.'

In de moderne relatie is monogamie belangrijk, meent demograaf Jan Latten van het Centraal Bureau voor de Statistiek (cbs); misschien zelfs belangrijker dan ooit. 'Die bilaterale afspraak tussen twee mensen om elkaar trouw te zijn, is het enige waarop een moderne relatie nog steunt. Moderne relaties zijn pret-relaties: de lol legitimeert het bestaan ervan. Dat impliceert dat die relaties heel kwetsbaar zijn. Als je die afspraak over trouw ook nog weghaalt, blijft er helemaal niets over. Monogamie is op zich niet iets nieuws, het is juist het enige oude dat gebleven is. Het nieuwe is dat monogamie niet meer is gekoppeld aan het huwelijk, maar aan de afspraak van twee partners die samen door het leven willen, op welke manier ook, waarbij de essentie is dat ze zélf die afspraak hebben gemaakt.'

De afgelopen decennia, zegt Jan Latten, hebben zich drie grote veranderingen voorgedaan met gevolgen voor de omgang van partners. 'De belangrijkste ontwikkeling is dat minder mensen gelovig zijn. En een van de consequenties van geloven was dat je je nu opofferde en dat je dan later, in het hiernamaals, misschien zou worden beloond. Zwoegen, afzien: zo werd je opgevoed. Als het niet goed ging, moest je toch maar volhouden. Dat hield ook slechte huwelijken in stand. Nu is de heersende gedachte: als het niks is, moet je de boel opschudden. Niks 'wachten tot later' want later bestaat volgens velen niet. Je moet het zelf doen, hier en nu. Vandaar de nadruk op de kwaliteit van de relatie.

'Een tweede grote verandering is de pil, en in het verlengde daarvan: sterilisatie, morning after-pillen en viagra: seksualiteit heeft een betekenis gekregen los van voortplanting. Historisch gezien is dat nog maar pas zo. En de derde verandering is de emancipatie. Vrouwen begeven zich massaal op de arbeidsmarkt, alle berichten in de media over hoog opgeleide thuiszittende vrouwen ten spijt. Die stijging is gewoon een gevolg van het feit dat meer vrouwen zijn gaan werken. Stel dat het percentage vrouwen dat eigenlijk liever thuisblijft al jaren 5 is en je hebt nu in plaats van honderdduizend werkende vrouwen een miljoen, ja, dan zou je te maken hebben met een vertienvoudiging van het aantal hoog opgeleide vrouwen dat teruggaat naar het aanrecht. Maar de essentie blijft: steeds meer moeders werken buitenshuis.'

Het huwelijk heeft altijd te maken gehad met financiën; vroeger was er geen weduwenpensioen en geen aow. In andere culturen krijgen vrouwen een bruidsschat mee, wat ook een selectie inhoudt van rijkdom en macht. Dat directe verband bestaat hier niet meer; toch speelt kapitaal nog steeds een rol in de selectie, maar dan in een andere vorm: die van human capital. Een hoog opgeleide vrouw heeft op den duur óók kapitaal te bieden. En vaak heeft samenwonen ook praktische oorzaken, zoals gebrek aan goede woonruimte.

De geringe status van huwelijk en relaties in de afgelopen decennia vloeide rechtstreeks voort uit de rol die het huwelijk vóór de seksuele revolutie had: hij markeerde de overgang naar de volwassenenstatus. Jan Lat ten: 'Voor het huwelijk mocht niks, na het huwelijk was je meneer en mevrouw. Seks, kinderen krijgen, een woning toegewezen krijgen, lles was gekoppeld aan dat huwelijk. Vrouwen bleven tot het huwelijk thuis, ook als vorm van anticonceptie. Toen kwam de pil en had die strenge norm geen zin meer. Terwijl alles kon, heerste bij de oudere generatie nog de cultuur van 'eerst trouwen, daarna seks'. Natuurlijk volgde daartegen een verzet! De babyboomers reageerden als kinderen die altijd ontzettend strak waren gehouden en ineens op de kermis terechtkwamen. Zo'n kind wil overal in, moet alles uitproberen. Pas daarna wordt hij selectiever en zegt hij: nu wil ik alleen nog maar in de botsautootjes.'

Samen oud worden is nog steeds het ideaal van de meeste Nederlanders. Jan Latten van het cbs: 'Alleen komt het verlangen naar een vaste relatie nu uit de mensen zelf, en speelt dwang van buiten minder vaak een rol. Het zal wel iets biologisch zijn, net als bij de vogeltjes, dat je samen een nestje wil bouwen - dat nestje is nu een Vinex-locatie. Er is meer vrijheid en meer keus gekomen, dat past helemaal in de richting waar deze samenleving nog steeds naar toegaat: die van individuele ontplooiing. Dat daarin vroeger de vaste relatie als hindernis werd ervaren en nu niet meer, is een kwestie van mechanisme. De boel is in de jaren zeventig opgeschud, daarna trilde dat nog even na en nu hervindt alles zijn balans.Wat me opvalt is, bijvoorbeeld bij die huwelijksprogramma's, dat het nog steeds de vrouwen zijn die de mannen overhalen om eens te gaan trouwen. Dat is een overblijfsel van het oude patroon: de vrouw is bang dat de man wegloopt voordat het kind is opgevoed.' In tussen schuift de leeftijd waarop wordt getrouwd en kinderen gemaakt, nog steeds op. Latten: 'Daar over wordt vaak negatief gedaan, vanuit medisch oogpunt deels terecht, maar het heeft ook een voordeel: dat de wilde jaren dan enigszins voorbij zijn, dat je ruim de tijd hebt gehad om je uit te leven. Dat maakt de monogamie ook gemakkelijker: je hoeft niet meer zo nodig, want je hebt het allemaal al gezien.'

De recentste publicatie van het cbs en de Nederlandse Gezins raad spreekt van een toenemende individualisering en een veel groter aantal wisselingen tijdens de levensloop van de gemiddelde Neder lander. Het gezin van de toekomst zal vaak een 'patch work-gezin' zijn, zegt Lat ten: een samengesteld gezin waarvan de leden niet noodzakelijk hun dna hoeven te delen. Jongeren kiezen weliswaar weer voor een vaste relatie, maar als die niet meer bevalt, gaan ze gemakkelijker dan vroeger uit elkaar.

De nieuwe rolmodellen zijn zichtbaar bij mensen als de kroonprins van Noorwegen die wel de sociale, maar niet de biologische vader is van het kind van zijn vrouw, en Paul de Leeuw, getrouwde homo en de vader van een geadopteerd kind. Er zijn tweeduizend homohuwelijken gesloten sinds 1 april 2001, de datum waarop het huwelijk tussen mensen van hetzelfde geslacht in Nederland mogelijk werd. Het aantal heterohuwelijken is de afgelopen maanden voor het eerst sinds jaren licht gedaald.

De paradoxale situatie doet zich voor dat terwijl de vaste relatie een herwaardering doormaakt, het cbs voorspelt dat het aantal singles tussen de 30 en 40 toeneemt. Vrouwen zullen vaker alleenstaand of alleenstaande moeders worden en van de mannen staat in 2020 een op de vier alleen. Die grote groep mannen richt zich op de relatiemarkt niet alleen op de vrouwen van gelijke leeftijd, maar ook op die van eind twintig, begin dertig - de groep waarop ook wordt gejaagd door leeftijdgenoten. Wat er met de oudere vrouwen gebeurt? Latten: 'Die blijven alleen. Op die leeftijd wil nog maar de helft van de mannen en vrouwen samenwonen of getrouwd zijn. De anderen kiezen voor alleen zijn of hebben een gezelligheidsrelatie. Of ze gaan klagen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.