Tropische ziekten met succes bestreden

Dankzij de gratis medicijnen van farmaceutische reuzen en het geld van grote donoren worden ziekten als rivierblindheid steeds verder teruggedrongen.

'Verbreek de stilte.' Dat is prioriteit nummer één bij de bestrijding van zogeheten 'vergeten tropische ziekten' als rivierblindheid, zegt Monica Oguttu, directeur van een aantal gezondheidsklinieken in Kisumu in Kenia. 'Mensen herkennen de signalen niet en komen pas bij onze kliniek als ze al bijna blind zijn. Dan is het te laat om ze te behandelen.'


Onwetendheid en gebrek aan middelen. Dat zijn volgens Oguttu de grootste problemen in haar regio, waar malaria nog steeds veruit de meeste slachtoffers maakt. Die onwetendheid geldt niet alleen voor de patiënten, maar ook voor de zorgverleners die in haar regio vaak met lege handen staan, zowel op het gebied van medicijnen als kennis van ziekten. Oguttu is daarom groot voorstander van publiek-private gezondheidsprogramma's, waar medicijnen en kennis worden verstrekt en tegelijkertijd goede zorgvoorzieningen worden opgebouwd.


Rivierblindheid is een van de eerste tropische ziekten die nu met zo'n groot hulpprogramma succesvol lijken te worden uitgebannen. Het Amerikaanse farmaceutisch bedrijf Merck, in Nederland bekend als MSD, maakte deze maand bekend dat de ziekte in Colombia al is uitgeroeid. In Mexico, Ecuador en andere buurlanden zijn de resultaten veelbelovend en ook in Afrika slaan de programma's aan.


Historisch akkoord

Rivierblindheid (onchocerciasis) is een ziekte die wordt veroorzaakt door wormen en overgedragen door vliegen die langs de rivieroevers leven. De ziekte veroorzaakt hevige jeuk, oog-afwijkingen en uiteindelijk blindheid. MSD doneert al meer dan 25 jaar het in Haarlem geproduceerde medicijn Mectizan voor een wereldwijd bestrijdingsprogramma. In totaal zijn al een miljard behandelingen weggegeven, waarmee het Mectizan Donatie Programma (MDP) tot nog toe het grootste donorproject ter wereld is.


In 2012 publiceerde de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) een ambitieus rapport waarin voor het eerst een tijdpad werd geschetst om zeventien vergeten tropische ziekten te beheersen of zelfs helemaal uit te bannen. In datzelfde jaar werd in Londen een historisch akkoord gesloten met de farmaceutische industrie, grote donoren als de Bill & Melinda Gates Foundation en de betrokken landen om deze ambitie ook daadwerkelijk te realiseren. Hiervoor stelde de indus-trie alvast 785 miljoen dollar (582 miljoen euro) beschikbaar. In 2010 werden jaarlijks al 700 miljoen behandelingen gedoneerd voor de bestrijding van diverse ziekten. Dit aantal is sinds het akkoord verder opgelopen.


Volgens Wilma Stolk, epidemioloog van het Erasmus Medisch Centrum, toont het succes van het Mectizan-programma hoe effectief preventieve massabehandeling (preventive chemotherapy) is. 'Vroeger probeerde men de vlieg uit te roeien door vanuit helikopters insecticiden te sproeien langs de oevers van de rivier. Heel effectief, maar niet overal toepasbaar. Met Mectizan kan het probleem overal worden aangepakt.'


Met de preventieve massabehandeling wordt de hele populatie jaarlijks of elke zes maanden behandeld met medicijnen tegen de infectie. Het effect is tweeledig: het voorkomt dat geïnfecteerde mensen de ziekte ontwikkelen, maar voorkomt ook dat zij anderen besmetten. Daardoor wordt de ziekte uiteindelijk uitgeroeid.


'Er is geen kostbare screening nodig om besmetting te achterhalen', zegt Stolk. Maar, waarschuwt zij, 'dat kan alleen met medicijnen die weinig bijwerkingen hebben'.


Wereldwijd lijden 1,4 miljard mensen aan een of meer vergeten tropische ziekten zoals slaapziekte, rivierblindheid of leishmaniasis (een infectieziekte). De economische schade door deze ziekten loopt in de miljarden euro's. Zo zou alleen de bestrijding van de Guinea wormziekte volgens onderzoek van de WHO de agrarische omzet in een gemiddeld Afrikaans land al met 29 procent kunnen verhogen.


Steeds meer farmaceutische bedrijven stellen hun uit patent verlopen medicijnen gratis ter beschikking en werken samen met ontwikkelingsorganisaties (ngo's) om effectieve programma's op te zetten. Zo heeft Pfizer zich verbonden aan een programma om de oogziekte trachoma uit te bannen, GSK doet het zelfde met filariasis, een worm die leeft in de lymfevaten en Novartis schenkt medicijnen voor de behandeling van lepra tot deze ziekte voorgoed is uitgeroeid.


Betaalbare leningen

De morele verplichting die de farmaceutische bedrijven op zich hebben genomen is toe te juichen, vindt Jay Iyer, hoofdonderzoeker bij de Access to Medicine Index, een Nederlands bedrijf dat de farmaceutische bedrijven elke twee jaar toetst op hun maatschappelijke verantwoordelijkheden.


Andere bedrijven moeten volgens Iyer een voorbeeld aan MSD nemen, want het programma voor rivierblindheid laat zien dat publiek-private programma's werken. 'Om ziekten uit te bannen is politieke wil nodig, geld, medicijnen en infrastructuur om programma's uit te voeren.' Bovendien moeten donoren van elkaars successen leren en van elkaars netwerken gebruik maken, vindt Stolk van het Erasmus Medisch Centrum. 'De infrastructuur die is opgezet voor rivierblindheid, wordt ook gebruikt voor de bestrijding van filariasis, bilharzia, intestinale wormen en trachoma.'


De basis van goede publieke gezondheidszorg zijn lokale gezondheidsposten zoals die van Oguttu in Kenia. Haar kliniek werkt samen met het Nederlandse PharmAccess, dat verzekeringen aanbiedt en betaalbare leningen aan klinieken verstrekt zodat een goede zorginfrastructuur kan worden opgebouwd: van gebouwen tot personeel, van injectiespuiten tot wegen. 'Alles begint bij de toegang tot basale gezondheidszorg', zegt Oguttu. 'Een gezondheidspost is als een supermarkt. Daar komen de mensen bijvoorbeeld voor muskietennetten of zwangerschapsbegeleiding, maar krijgen ze ook informatie en behandeling aangeboden voor onbekende ziekten als rivierblindheid.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden