Trivialiteiten, maar wel de werkelijkheid

Het leven tijdens de hongerwinter in Amsterdam. Maar ook de hoop en het verdriet tijdens de bevrijdingsdagen. Vandaag begint in het Amsterdams Historisch Museum de expositie Toen hier....

DE PRENT is gemaakt op een terrasje in de Amsterdamse binnenstad. Twee mannen aan een tafeltje zijn op de rug gefotografeerd. Voor hen op straat loopt een Duitse militair te patrouilleren, geweer over de schouder. Achter de Duitser een wachthokje, aan weerszijden ervan een metershoge zware prikkeldraadversperring, dwars door de straat. Het bord 'Juden Viertel'. Is het mogelijk bij het zien van een dergelijk tafereel nog rustig een kopje koffie te drinken?

Die vraag dringt zich op bij het zien van de talloze foto's op de tentoonstelling Toen hier. . . Hongerwinter en Bevrijding in Amsterdam die vanaf vandaag te zien is in het Amsterdams Historisch Museum. Een expositie die zo indrukwekkend is, dat de bezoeker soms de handen voor de mond slaat en met knikkende knieën de gruwelijkheden van de laatste oorlogsmaanden ondergaat.

Op de binnenplaats van het museum is de hongerwinter in een aantal onderwerpen samengevat. De plekken in de stad, waar de bezetters hun intrek hadden genomen, een stad zonder joden, van wie er meer dan 65 duizend werden afgevoerd. De voedselvoorziening, een stukje brood voor een tientje, de bijna totale afbraak van de Waterloopleinbuurt.

Lege huizen, geplunderd en ontdaan van een laatste restje hout voor de kachel. Houten blokjes die tussen de tramrails werden uitgehaald voor hetzelfde doel. Het Vondelpark dat afgesloten werd, duizenden bijlen die in beslag zijn genomen om te voorkomen dat de bevolking te veel bomen zou kappen. 'Het lijken trivialiteiten, maar juist die geven de werkelijkheid van toen goed weer', zegt Annemarie de Wildt, die samen met vormgever Jeroen de Vries de expositie heeft samengesteld.

Te zien is ook de lange lijst van terreuracties van de bezetters die totaal onschuldige burgers tegen de muur zetten. Bij Rozenoord 53 doden op 8 maart 1945, vandaag precies vijftig jaar geleden, op 12 maart 30 doden op het Weteringplantsoen, op 7 mei 19 doden onder de feestvierenden op de Dam.

In een rond paviljoen wordt met documenten, beeld en tekst antwoord gegeven op de vraag hoe de stad in de hongerwinter nog functioneerde, wat de stedelijke diensten deden en hoe het verzet zich ontwikkelde. In een lange 'tunnel' zijn tientallen soms zeer aangrijpende foto's te zien, waarin een beeld wordt gegeven van het openbare leven in de hongerwinter. Uitgemergelde lijven van mensen die bijna smeken om de dood, omdat er geen uitweg meer is.

Hoop en verdriet tijdens de bevrijdingsdagen. Flierefluiten met echte sigaretten rokende Canadezen, het 'zuiveren' van het politiebureau aan het Leidseplein, de twee mensen die dagenlang tevergeefs wachtten bij het Centraal Station op een nooit terugkerend familielid. Het nog steeds werkende draaiorgel Het Snotneusje, waarachter tientallen mensen op 7 mei 1945 op de Dam dekking zochten bij de beschieting vanuit de Grote Club.

In het tentoonstellingsgebouw van het museum is te zien hoe ongeveer dertig mensen het laatste oorlogsjaar hebben moeten doorstaan. De makers van de expositie hebben een denkbeeldige straat nagebootst, waar de bezoeker via het raam bij de bewoners naar binnen kijkt. Als op de bel van het 'huis' wordt gedrukt, wordt informatie zichtbaar over de bewoner. De straatbewoners zijn een schooljongen, een verpleegster van het Westergasthuis, een schooljuffrouw, een duivenmelker en een na Dolle Dinsdag gevluchte NSB'er.

In een aantal kamers is een woon- of werkruimte uit de oorlogstijd gereconstrueerd, zoals het atelier van een communistische schilder, het bureau van Ortskommandant Schröder, een schuilsynagoge, de donkere kamer van fotograaf Ad Windig en de werkkamer van burgemeester Voûte, die door de Duitsers werd aangesteld, nadat burgemeester De Vlugt de laan was uitgestuurd, omdat hij volgens de bezetters niet krachtig genoeg had opgetreden tegen de Februari-stakers.

'Juffrouw' Pauw was 27 jaar toen ze in de hongerwinter de kinderen les gaf in Amsterdam-Zuid. 'Nou, goed onderwijs was er niet meer bij', zegt ze nu. 'We zongen maar wat en maakten tekeningen.' Een groot aantal tekeningen van 'haar' kinderen is tentoongesteld. Had ze bewaard in twee kleine schriftjes. Op een van de tekeningen 'droomt' een kind thuis aan tafel te zitten. Een dampende pot: 'Boerenkool, wat is het, wat voor geur?'

Aan het eind van de 'straat' loopt de bezoeker de huiskamer binnen van een doorsnee Amsterdams gezin. Een armzalig peertje boven de tafel, kruisbeeld aan de muur, een klein potkacheltje waarvoor wasgoed hangt te drogen. Naast de kachel een emmer met een paar stukjes hout. Op tafel een bijna lege schaal. Daarin een nutteloos aardappelmesje. En acht bloembollen.

Toen hier. . . Hongerwinter en bevrijding in Amsterdam; Amsterdams Historisch Museum van 9 maart tot en met 3 september. Geopend: maandag tot en met vrijdag 10.00 tot 17.00 uur, zaterdag en zondag 11.00 tot 17.00 uur. Informatie: 020-5231822.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.