Trippen voor de wetenschap

Een groeiende groep wetenschappers buigt zich over paddo's, ecstasy en lsd. Werkzame stoffen uit partydrugs zijn wellicht ook als geneesmiddel in te zetten. 'Alsof al die verroeste kraantjes in de hersenen in één keer worden opengedraaid.'

Of hij het middel zelf weleens heeft gebruikt? Op die vraag geeft Ruud Kortekaas, neurowetenschapper in het Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG), geen antwoord. 'Dat is privé. Je vraagt een seksonderzoeker ook niet welk standje hij prefereert.'

Maar een beeld van wat je te wachten staat als je een lijn ketamine snuift, kan Kortekaas wel schetsen. 'Het voelt alsof je compleet wordt losgekoppeld van je lichaam. Sommige mensen liggen op de grond en vergeten dat ze een lijf hebben. Ze wanen zich in een wereld waarin materie niet bestaat. Er zijn alleen maar gedachten.'

Een heerlijk gevoel, vinden sommige recreatieve gebruikers, maar om hen is het Kortekaas niet te doen. Hij is geïnteresseerd in de medicinale mogelijkheden van ketamine en spreekt daarover dit weekend op een Amsterdams congres over geestverruimende middelen. Het wordt georganiseerd door de Stichting Open, dat wetenschappelijk onderzoek stimuleert 'naar alle facetten van de psychedelische ervaring'.

Dat wetenschappelijk onderzoek gaat in golven. In de jaren vijftig was bijvoorbeeld de voorraad lsd niet aan te slepen in laboratoria, omdat men er grote geneeskundige verwachtingen van had. Op feestjes vond het middel ook gretig aftrek. Te gretig, vonden regeringsleiders als de Amerikaanse president Richard Nixon, die vreesde voor jongeren die zich knetterstoned van de samenleving afkeerden.

Het middel kreeg een slechte reputatie, werd in veel landen verboden en ook het wetenschappelijk onderzoek raakte in het slop. Het is een scenario dat vaker te zien is bij geestverruimende middelen, maar een nieuwe generatie wetenschappers lijkt nu opnieuw te geloven in de geneeskundige mogelijkheden. 'De hoeveelheid onderzoeken begint echt te groeien', signaleert Joost Breeksema, president van de Stichting Open.

Een blik op de recente literatuur lijkt dat te bevestigen. Lsd? Het was járen een medisch taboe, nu zeggen psychiaters van onder meer de Harvard Medical School hardop dat het middel helpt tegen clusterhoofdpijn. Cannabis? Vorige week nog demonstreerden Ivo Heitland en collega's van de Universiteit Utrecht dat de cannabinoïde receptoren in de hersenen, waarop ook stoffen uit de hennepteelt inwerken, bij mensen een cruciale rol spelen bij het afleren van angsten.

En ketamine? Die 'partydrug', zegt neurowetenschapper Kortekaas, is wellicht een uitkomst bij depressie.

Ketamine is in ziekenhuizen al bekend als verdovend middel, bijvoorbeeld bij het zetten van een gebroken arm. Samen met psychiaters van het UMCG wil Kortekaas het middel nu ook geven aan depressieve patiënten waarbij conventionele medicijnen niet aanslaan. Een te lage dosis voor hallucinaties, maar genoeg voor andere spectaculaire effecten op het brein. Uit hersenscans blijkt dat ketamine de activiteit in de prefrontale kwab verhoogt, een gebied dat bij depressieve patiënten juist opvallend weinig doet.

Kortekaas: 'Het is alsof al die verroeste kraantjes in de hersenen in één keer worden opengedraaid. Patiënten ervaren vaak binnen een uur sterke verbetering. Middelen als prozac slaan, áls ze al werken, pas na een paar weken aan. Hier is het effect er meteen en het houdt dagen stand, in kleine pilotstudies bij ongeveer acht op de tien patiënten.'

Kortekaas gaat in Groningen onderzoek doen naar de langetermijneffecten, tot twintig weken na toediening. Daarbij wordt ook in detail gekeken naar de juiste dosis en bijwerkingen. 'Al denk ik niet dat er vervelende bijwerkingen zullen zijn. Mensen die ketamine innemen voor het slapen, voelen zich hoogstens even mistig in het hoofd. De volgende ochtend zijn ze weer fris. En hopelijk ook vrolijk.'

Op het Amsterdamse congres dit weekend over psychedelische middelen spreekt ook Robin Carhart-Harris. De psychofarmacoloog van Imperial College London presenteerde dit jaar zijn onderzoek naar het effect van paddo's op de hersenen. Een kleine groep 'ervaren gebruikers' kreeg een pilletje met psilocybine, een werkzame stof in paddo's, en ging liggen in een MRI-scanner. De resultaten tonen hoe hersenactiviteit verandert tijdens hallucinaties, nuttig om te weten in de strijd tegen aandoeningen als schizofrenie.

Het hoofd van de vakgroep van Carhart-Harris, professor David Nutt, noemde het deze zomer in de Britse krant The Guardian een schande dat er zo weinig vergelijkbaar onderzoek wordt gedaan. Volgens Nutt is dit de schuld van politici en wetgevers die psychedelische middelen verbieden. Ook als een medisch-ethische commissie akkoord gaat, zijn de problemen nog niet de wereld uit. Bij het onderzoek van Carhart-Harris haakte een proefpersoon af uit vrees voor juridische gevolgen. Stel dat bekend zou worden dat hij deelnam aan een experiment met verboden middelen, vroeg de proefpersoon zich af. Zou hij dan een land als de Verenigde Staten nog binnen komen?

Paddo's zijn sinds enkele jaren ook in Nederland verboden, ook al vindt het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) ze ongevaarlijk. Uit een RIVM-rapport uit 2007: 'Het gebruik van hallucinerende paddestoelen (paddo's) levert een dusdanig laag risico op voor de individuele gezondheid en de samenleving dat het verbieden van paddo's een te zwaar middel is in verhouding met de overlast en schade door het huidige gebruik.' Toch besloot minister Klink het bezit, de verkoop en de kweek van paddo's te verbieden. Incidenten - zoals de zelfmoord van een Franse toeriste, vermoedelijk onder invloed van paddo's - vormden hiervoor de aanleiding.

'Dit soort politieke besluitvorming vormt voor wetenschappers als ik een groot probleem', zegt Kortekaas. 'Zelf zou ik bijvoorbeeld graag de effecten van lsd op het brein willen onderzoeken. Maar ja, lsd heeft die beladen geschiedenis, doordat sommige hippies in de jaren zestig totaal van de wereld in het ziekenhuis belandden. Mede daardoor staat het middel nu op alle zwarte lijsten. Terwijl het qua werking echt niet zo veel verschilt van de ketamine die nu veelbelovend is bij patiënten met een depressie.'

Toine Pieters, hoogleraar in de geschiedenis van de farmacie aan de Universiteit Utrecht, vindt eveneens dat wetenschappers ruimere mogelijkheden moeten krijgen voor experimenten met verboden middelen. De grens tussen verboden en legale middelen vindt hij maar vaag en arbitrair. 'Alcohol en nicotine zijn hartstikke verslavend en kun je op elke straathoek kopen. Paddo's zijn vrij onschuldig maar zijn toch verboden. Medisch gezien zijn er geen goede argumenten voor dat verschil in status.'

Pieters doet momenteel historisch-botanisch onderzoek. Hij brengt in kaart welke planten en kruiden medicijnmannen en geneesheren eeuwen geleden gebruikten voor bepaalde ziekten. Zo hoopt hij vergeten geneesmiddelen te ontdekken. Hij stuitte al op psilocybine- en mescalineachtige stoffen in paddo's en cactussen: goed om op te trippen, maar volgens de dokters van toen ook een prima middel tegen een scala aan medische problemen. Pieters ontdekte bijvoorbeeld dat 19de-eeuwse artsen cannabis voorschreven tegen klachten die wij nu burn-out of fobie zouden noemen.

Werd dat onderzoek toentertijd wel volgens de correcte wetenschappelijke methode uitgevoerd - dubbelblind en placebogecontroleerd? 'Welnee', zegt Pieters. 'Maar veel 19de-eeuwse artsen hadden een uitstekende klinische blik en konden minutieus beschrijven wat er gebeurde als je persoon A stofje X gaf. Wellicht dat sommige van die herontdekte planten en kruiden nu wederom hun weg naar patiënten kunnen vinden. En misschien dat ze ook wel weer in de coffeeshop belanden. De geschiedenis wijst uit dat beide toepassingen elkaar totaal niet uitsluiten.'

LSD, 'MEDICIJN VOOR DE ZIEL'

Het is het krachtigste geestverruimende middel ooit uitgevonden: lsd, oftewel: lysergeenzuurdiëthylamide. De Zwitserse chemicus Albert Hofmann produceerde het in 1938 bij farmaceutisch bedrijf Sandoz. Een paar jaar later kreeg hij via zijn vingertoppen per ongeluk een beetje binnen. 'Ik werd compleet opgevuld door een onbeschrijfelijk gevoel van vreugde', zei hij later. Hoffman noemde lsd 'medicijn voor de ziel', al was hij ook bezorgd over misbruik in de partyscene. Zelf slikte hij het middel geregeld. Zijn gezondheid leek daar niet onder te lijden: Hoffman werd 102.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden