Tribunaal kan in Servië slechts mythen te lijf

Ondanks de uitlevering van Milosevic blijven in Joegoslavië de vooroordelen tegen het Tribunaal enorm. President Kostunica ligt dwars bij het inzamelen van bewijsmateriaal tegen de ex-president en bij de arrestatie van generaal Mladic....

Van onze correspondent Olaf Tempelman

'Een zieke maatschappij kan zich niet herstellen zonder confrontatie met het verleden. De eerste vraag die gesteld moet worden is: waarom vond de Joegoslavische tragedie plaats? De tweede: waarom bleef Milosevic tot 5 oktober 2000 zitten?'

Snjezana Milivojevic, Servisch media-analiste en burgerrechtenactiviste, is verbitterd. 'De nieuwe Joegoslavische autoriteiten hebben niet gefaald een publiek debat over het verleden op gang te brengen, ze hebben het niet eens geprobeerd. Srebrenica is geen onderwerp in Servië.' De schaarse openheid die na de val van Milosevic ontstaan is, kwam er niet dankzij de Joegoslavische leiders, zegt ze. Steeds was druk van buitenaf, van het Joegoslavië-Tribunaal (ICTY), nodig.

Bijna een jaar na de opening van het kantoor van het Tribunaal in Belgrado zijn de resultaten minimaal, stelt woordvoerder Matias Hellman. 'Er is hier en daar wat beweging. Maar de vooroordelen tegen het Tribunaal blijven nog steeds enorm.' Op het niveau van de federale Joegoslavische autoriteiten - het machtscentrum rond president Vojislav Kostunica - is er nog steeds geen enkele samenwerking. Op het niveau van de deelrepubliek Servië - het machtscentrum rond premier Zoran Djindjic - is die er wel, maar, aldus Hellman, 'volstrekt ondoorzichtig en onvoorspelbaar'. 'En niets geschiedt zonder politieke druk.'

Politieke druk van de VS gekoppeld aan een grote som geld leidde ertoe dat Djindjic in juni vorig jaar het machtscentrum rond Kostunica negeerde en Milosevic uitleverde. In de twee maanden die daaraan voorafgingen, leek in Servië een verrassende breuk met het verleden gestalte te krijgen. Er werden massagraven met stoffelijke overschotten van Albanezen ontdekt bij Perucac, Batajnica en Vranje.

Maar na de uitlevering verstomde de discussie. Ljubica Markovic, journaliste, vreest dat het Djindjic vooral te doen was om de bevolking rijp te maken voor de uitlevering van Milosevic, maar niet meer dan dat. 'Djindjic heeft geen diepe morele overtuigingen. Geen grote ideeën. Zijn prioriteit ligt bij de economie.' En daarvoor kijkt hij volledig naar het Westen. Zonder westerse steun is economisch herstel uitgesloten.

Diepe overtuigingen zijn wel terug te vinden bij de Joegoslavische president Kostunica, een loepzuivere nationalist. Zijn perceptie van de Joegoslavische oorlogen is radicaal tegenovergesteld aan die van het Westen. In Joegoslavië zelf is nog geen enkele oorlogsmisdadiger berecht. Na de uitlevering van Milosevic opende Kostunica de aanval op Djindjic.

Met de uitlevering van de gebroeders Banovic in oktober nam het conflict de vorm aan van een politieke oorlog. Op instignatie van het Kostunica-kamp gingen leden van de speciale veiligheidspolitie die voor de arrestatie van de broers verantwoordelijk waren, in staking. Zij beschuldigen Djindjic ervan voltallige politie-eenheden te willen uitleveren. 'Geen ontvoeringen meer!', schreeuwden ze.

Op deze manier maakte het Kostunica-kamp gebruik van het meest misplaatste gerucht dat in Joegoslavië over het Tribunaal de ronde doet, stelt Matias Hellman: 'Het idee dat Carla del Ponte naar willekeur Serviërs kan aanklagen, en dat het om enorme lijsten met mensen gaat, in plaats van een maximum van 150, behorende tot alle partijen van het conflict.' Hellman brengt het gros van zijn tijd door met 'het ontkrachten van mythes'.

Dat is echter een lastig karwei, geeft hij toe, als uitgerekend de president steeds het tegengestelde insinueert, zich daarbij ook nog beroepend op juridische argumenten.

Slobodan Samardzic, topadviseur van Kostunica, steekt zijn mening over het Tribunaal niet onder stoelen of banken. 'Ik denk niet dat het Tribunaal hier een positieve rol kan spelen.' Het is een politiek instrument, stelt hij, dat bepaalde partijen bevoordeelt en andere - de Servische - benadeelt. 'Er zijn talloze onrechtmatige aanklachten. En evenzovele bezwaren tegen de manier waarop het Tribunaal is opgericht en opereert.'

De voorwaarde van Kostunica voor samenwerking is dat daar in Joegoslavië wetgeving voor bestaat, zegt Samardjic. 'Verdachten moeten op nationaal niveau tegen beslissingen van het Tribunaal in beroep kunnen gaan.' Hellman is daar kort over. 'De Federale Republiek Joegoslavië is lid van de Verenigde Naties en onderworpen aan het internationaal recht, of zij daar nu een wet voor heeft aangenomen of niet.'

Het ontbreken van samenwerking met de federale autoriteiten heeft tot talloze problemen geleid. Het meest cruciale daarvan is misschien wel dat de chef-staf van de Joegoslavische strijdkrachten, Nebosja Pavkovic, naar wie een onderzoek van het Tribunaal loopt wegens zijn rol in Kosovo, door Kostunica in functie wordt gehouden.

Het feit dat het Tribunaal geen toegang krijgt tot de archieven van het Joegoslavische leger bemoeilijkt het verzamelen van bewijsmateriaal tegen Milosevic enorm. Naar alle waarschijnlijkheid zijn op last van Pavkovic direct na 5 oktober 2000 grote hoeveelheden documenten aangaande operaties in Kosovo vernietigd. Diverse documenten over de paramilitaire acties in Bosnië werden reeds verwoest na de aanval van veiligheidstroepen van Milosevic op het federale ministerie van Binnenlandse Zaken in oktober 1992.

'Het Tribunaal heeft echt grote problemen', zegt Obrad Savic van de ngo Kring van Belgrado. 'Het heeft wel een verhaal, maar geen feiten. Het werkt volgens het Anglo-Saksische rechtssysteem, waarin hard bewijsmateriaal telt.'

Obstructie van Kostunica en het leger lijkt ook de arrestatie van generaal Ratko Mladic te blokkeren. Het is waarschijnlijk dat de legertop goed op de hoogte is van Mladics doen en laten, zegt Ljubica Markovic. Mladic wordt immers nog steeds door het leger betaald: Kostunica heeft zich succesvol verzet tegen het verbreken van de banden tussen het federale leger en dat van de Republika Srpska, het door Mladic etnisch gezuiverde deel van Bosnië.

Markovic zag Mladic in augustus nog in een supermarkt in Belgrado. Vrienden van Obrad Savic zagen hem in oktober met zijn lijfwachten in een restaurant in de Joegoslavische hoofdstad.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden