Trendsetter PSV gooit juk van uniformiteit van zich af

'De tijd van gelijkvormigheid is voorbij.' Jacco Verhaeren, zwemtrainer van het voortvarende PSV, roept het bijna in triomf. Het keurslijf waarin de Nederlandse zwemelite tijdenlang zat geperst, is afgeworpen en eindelijk ontluikt weer enig optimisme....

HET VERLEDEN is geen ballast voor Jacco Verhaeren. Hij is te jong om te hebben meegemaakt hoe bondscoaches als Beele of Van Klooster de zweep hanteerden; hoe ze aan hun selectie tranen van woede en verzet ontlokten; hoe de zwemmers gecommandeerd werden als onmondige recruten. Het lijkt alsof Verhaeren het ook niet wil weten. Hij is méér dan de huidige zwembond-leiding de exponent van een opvallend nieuw elan.

De helft van de Nederlandse ploeg die is aangewezen voor de Europese titelstrijd van Wenen, bestaat uit PSV-ers. Pupil dus van hoofdtrainer Verhaeren. Maar het fundament, beaamt Verhaeren als eerste, werd gelegd door anderen. Door de oud-zwemster Astrid Verver, door Titus Mennen ook, de huidige juniorencoach van de KNZB. En door Cees-Rein van den Hoogenband, de arts van PSV-voetbal, de voorzitter van PSV-zwemmen en de vader van drievoudig Europees jeugdkampioen Pieter van den Hoogenband.

De impuls die het Nederlandse zwemmen zo lang ontbeerde, heeft vooral een Eindhovense signatuur. Of eerder nog een Sittardse. Titus Mennen kwam van het CIOS in Sittard en hetzelfde gold voor zijn opvolger Verhaeren. Hij liep een jaar stage bij het Maastrichtse MZPC dat door Ronald Gaastra was verruild voor de Belgische bond. Ook Gaastra, vorig jaar bij de WK van Rome buitengewoon succesvol met zijn Belgische pupillen, werd gevormd door Ton van Eerden, de zwemdocent van het CIOS Sittard. 'Een van de betere opleiders', zoals Verhaeren hem noemt, maar opmerkelijk genoeg geen uitgesproken topsport-docent.

Verhaeren had in Eindhoven het tij mee. Verver en Van den Hoogenband lieten zich niet afschrikken door de neerwaartse spiraal waarin het Nederlandse zwemmen terecht leek gekomen. Zelfs de desastreuze WK van vorig jaar leidden niet tot berusting. Een stichting werd in het leven geroepen en wat niemand verwachtte: er kwamen fondsen. Ook die wakkerden een enthousiasme aan dat definitief onmogelijk leek geworden. Marcel Wouda, dat enorme talent op de wisselslag, kwam ervoor terug uit Amerika.

Een heuse uittocht was het geweest. Steeds meer talenten verdwenen naar de Verenigde Staten om de mistroostigheid van het Nederlandse zwemmen te ontvlieden. Het begon al in de jaren zeventig met Karim Ressang. Later volgden Annelies Maas en Conny van Bentum.

Maas trainde onder Mark Schubert in de animal lane, de beestenbaan. Van Bentum was de ploeggenote van Matt Biondi, maar ze werden in Amerika vrolijker noch beter. En hetzelfde gold voor Wouda. Na twee jaar keerde hij terug, omdat hij tot zijn verbazing had vastgesteld dat in eigen gelederen een totaal andere sfeer was ontstaan.

Verhaeren: 'Natuurlijk kunnen we geen tienduizend gulden voor een recordverbetering betalen. Maar daar gaat het niet om. Het gaat om de geestdrift. Je gaat niet zwemmen voor het geld. Dan moet je een andere sport kiezen. Bij PSV presteren we om de eer. Als het om Olympisch goud gaat, is het misschien iets anders. Dan kun je ook maatschappelijk winnen. Maar dat is niet het uitgangspunt. We hopen natuurlijk op medailles voor Wouda, Inge de Bruijn of Pieter van den Hoogenband, want dat versterkt hun voortrekkersrol.

'Maar dan nog zijn hun prestaties vooral een reden voor de anderen om te zeggen: als wij hard trainen, kunnen we dat ook. PSV trekt toppers aan en stelt ze ten voorbeeld aan de rest van de trainingsgroep. Maar het zijn ook de schijnbaar kleine dingen. Als we naar de Nederlandse kampioenschappen gaan, betalen we het onderkomen van de zwemmers. Daardoor creëer je saamhorigheid, een gevoel van: ik zit bij die club, ons kan niets gebeuren. Op nationaal niveau is er een een soort onoverwinnelijkheidsgevoel.

'Daarom vind ik het ook volkomen terecht dat er zo'n grote ploeg naar de EK van Wenen gaat. De Olympische Spelen is een ander verhaal, maar voor de EK draagt alleen de bond verantwoordelijkheid en die moet tien debutanten durven meenemen, naast tien routiniers. Als je met zijn zessen tegenover dertig Duitsers staat, ben je bij voorbaat in het nadeel. Je presteert méér vanuit een grote ploeg. Bovendien is het een stimulans voor het zwemmen. Vroeger waren de limieten zo scherp dat de moed al van tevoren werd opgegeven.'

Verhaeren zelf wordt opgenomen in de KNZB-staf voor Wenen. Maar belangrijker vindt hij dat er nu ook vooráfgaand aan dat soort evenementen voortdurend wordt overlegd tussen de bond en de betrokken clubs. Voorheen werden de zwemmers bij de KNZB 'ingeleverd' en moest de bondscoach de laatste hand leggen aan de voorbereiding. Hetgeen meestal betekende dat een EK- of WK-selectie werd onderworpen aan een gelijkluidend programma, niet alleen in maar ook buiten het bassin. Gehoor geven aan individuele verlangens was te lastig.

Maar dat juk van uniformiteit is afgeworpen en Verhaeren lijkt het zowat als een historische kentering te zien. Waarschijnlijk ook omdat ze volkomen aansluit bij zijn eigen benadering. 'Ik ben geen wetenschapper, geen inspanningsfysioloog. Ik heb op het CIOS algemene trainingsleer meegekregen en ben daar zelf mee aan de gang gegaan. Als je elke week twintig uur dezelfde training geeft, wordt het oersaai. Ik probeer ermee te spelen. Variëren is noodzakelijk, zó variëren dat de trainingsprikkel doorkomt.

'Maar improviseren doe ik nooit. Over één training kan ik een uur hebben nagedacht. Ik heb bewust gekozen voor het beroep. Daar wijkt alles voor, ik zou niet als vrijwilliger in het bad willen staan, zeker niet met zwemmers van dit niveau.

'Tegelijk ben ik niet afhankelijk van hun prestaties, omdat ik ook een halve baan heb bij Philips en daar een deel van de bedrijfsfitness verzorg. Een ideale combinatie. Zou je alleen zwemtrainer zijn, dan creëer je een enorme druk. Dan ga je de problemen van je pupillen erger ervaren dan ze zijn en kun je niet meer helpen. Ik zou nooit het gevoel willen hebben van: als jij niet presteert, gaat mijn baan eraan.

'Het is ook mijn stellige overtuiging dat de zwemmers zelf een tweede bezigheid moeten hebben. Gokken op één paard is niet goed. Je moet niet 24 uur per dag met een bepaalde sport bezig zijn. Blind ervoor gaan, ik geloof niet dat dat in 1996 nog kan. Ouders hebben in dat opzicht de grootste verantwoordelijkheid.

'Die funeste zwem-ouders? Een klote-vraag vind ik dat. Ze kunnen vooral bij jonge kinderen zo doordraven. Ik kan er niet mee overweg. Bij PSV is geleidelijkheid het beleid. We leiden streng op, in die zin dat we mensen ook afremmen. Dit jaar hebben we zestien trainingsuren, volgend jaar twintig. We willen dat een Pieter van den Hoogenband ook op zijn twintigste nog plezier heeft in het zwemmen. Dat is het uitgangspunt.

'We leven niet in Duitsland of Amerika waar het nauwelijks uitmaakt of ze op hun twintigste zijn afgeknapt. Daarom denk ik ook dat we nog aan het begin staan van de internationale ladder. Pas nu komt er weer progressie en je ziet dat de rest van Nederland aansluit. Bij DWK zit een enthousiaste trainer, in Vlaardingen ook. Het was erop of eronder, en ik denk dat wij een trend hebben gezet. De jeugdopleiding van Ajax wordt toch ook gekopieerd?

'Wij doen geen zaken met ouders van jonge zwemmers. We verbieden zelfs ouders van kinderen onder een bepaalde leeftijd op de training te komen. Het is een kwestie van zuinig zijn op talenten. Pieter van den Hoogenband is met tien uur training drievoudig Europees jeugdkampioen geworden, internationaal gezien was zijn trainingsomvang een lachertje. Maar elk jaar is er vooruitgang en daar gaat het om. Je kunt ook een kind van tien zes uur in het water gooien en acht jaar later nog steeds met die zes uur volstaan. Daarmee komt er geen vooruitgang.

'Met mensen omgaan kun je niet leren. Ik heb zwemmers die ouder zijn dan ikzelf. Ik ben spontaan maar ik moet ook respect afdwingen en dat kan alleen door de kwaliteit van de training. Ik ben geen autoritaire trainer, maar ik houd me wel strikt aan mijn ideeën. Autoriteit moet uit je eigen persoonlijkheid komen.

'Het is voor mij voldoende dat mijn inspanning wordt beloond. Een zwemtrainer wordt niet rijk. Maar een bepaald prestige kun je er wel aan ontlenen. Dat maakt het alleen maar gemakkelijker om enthousiasme uit te stralen en om het onderste uit de kan te halen.'

'Natuurlijk, volgend jaar zullen de Olympische kandidaten een bepaalde periode naar hun sport moeten leven. Dan gaat het maatschappelijk leven op een laag pitje. Maar de zwemmers moeten zich er heel bewust van zijn dat het leven na Atlanta doorgaat. Er moet gestudeerd worden. En wie twee jaar wil investeren, krijgt die mogelijkheid.

'Het NOC koopt de poloërs twee jaar vrij, niemand kan meer zeggen dat we in Nederland de kansen niet hebben. Duitsland en Amerika bieden die kansen al tien jaar, dus het zal tijd kosten om de achterstand in te halen maar in Europa kunnen we de aansluiting weer vinden.

'Toen de DDR ophield te bestaan en Oost-Europa uit elkaar viel, leken we te kunnen profiteren. Maar dat voordeel is in één, anderhalf jaar weggevaagd. We hebben er alleen maar concurrenten bijgekregen. Stel je voor dat Amerika uiteenviel, dan zou je dat effect nog sterker hebben. Het enige voordeel is de verscherpte dopingcontrole. Alle PSV-ers zijn gecontroleerd, dat vind ik sterk beleid. Ik heb het idee dat de internationale verhoudingen nu veel eerlijker zijn.

'Met de Oostduitsers kon je geen woord wisselen, de Hongaren zag je nergens op de grote tussentijdse toernooien, maar dat is nu normaler. Het is een goede zaak dat een aantal Chinezen is gepakt. Helemáál zul je de doping niet kunnen uitbannen maar een aantal prestaties uit het verleden is erdoor verklaard. En het gevolg van de onverwachte controles is ook dat de concurrentie op het ogenblik zeker niet op ons uitloopt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden