Trend in burgemeestersland: politieke afkomst doet er bij benoeming steeds minder toe

De burgemeestersbenoeming onttrekt zich aan het Haagse handjeklap, maar dat staat de dominantie van VVD, CDA en PvdA nog niet in de weg.

Jack Mikker (rechts) was voorheen burgemeester van Veldhoven. Beeld ANP

Toen Ton Rombouts in 1996 burgemeester werd van Den Bosch, waren in de Brabantse hoofdstad twee dingen zeker: in zijn paleis op de Parade zetelde de bisschop, een paar steenworpen verderop in het stadhuis aan de Markt zat zijn wereldse, maar toch altijd nog katholieke tegenhanger: op twee NSB'ers na in de oorlogsjaren had Den Bosch meer dan een eeuw lang steeds een KVP'er of katholieke CDA'er als burgemeester. Den Bosch was, zoals dat heette, een CDA-stad.

Dat Rombouts nu, na 21 jaar, wordt opgevolgd door VVD'er Jack Mikkers mag dan ook als een stevig bewijsstuk gelden van de veranderde verhoudingen in burgemeestersland. Niets is daar meer zeker. Drie benoemingen binnen één week in de top 20 van grootste gemeenten tonen aan dat de politieke afkomst van de kandidaten er nu echt steeds minder toe doet.

Arnhem

Toen voormalig PvdA-Kamerlid Ahmed Marcouch vorige week werd voorgedragen in Arnhem zagen liefhebbers van politieke machinaties juist het bewijs van het tegendeel: de PvdA - weggevaagd in de Tweede Kamer, maar nog net met één been in het landsbestuur - maakt van de gelegenheid gebruik om nog snel even wat partijgenoten op het pluche te helpen. In werkelijkheid is daarvan geen spoor te bekennen. 'Het was ook mijn eerste gedachte toen ik van Marcouch hoorde: gevallen Kamerlid wordt aan een nieuwe baan geholpen', zegt Nico Baakman, politicoloog aan de Universiteit van Maastricht en expert in politieke benoemingen. 'Maar hoe je het ook bekijkt: ik zie niet hoe de PvdA dat in dit geval had moeten regelen.'

De PvdA is in Arnhem slechts de derde partij. Marcouch werd voorgedragen door een lokale commissie met leden van onder meer SP, GroenLinks, Arnhem Centraal, Verenigd Arnhem, de Arnhemse Ouderen Partij en de Partij voor de Dieren - niet bepaald partijen die gevoelig zijn voor PvdA-druk vanaf het Binnenhof. In Zaanstad, waar PvdA'er Jan Hamming deze week de winnaar werd, was de keuzecommissie niet minder gevarieerd. VVD'er Mikkers werd in Den Bosch geselecteerd uit 23 kandidaten, door alle fractievoorzitters in de raad.

Het is een tendens die in 2001 werd ingezet met de nieuwe benoemingsprocedure. Tot dat moment had elke grote Kamerfractie op het Binnenhof een eigen burgemeestersspecialist - iemand die de politieke kaart van Nederland uit het hoofd kende en onmiddellijk alarm sloeg als de verhoudingen tussen CDA, PvdA en VVD uit het lood dreigden te slaan. Dan volgde een potje kwartetten totdat iedereen weer tevreden was.

Tekst gaat verder na de foto.

'Het was ook mijn eerste gedachte toen ik van Marcouch hoorde: gevallen Kamerlid wordt aan een nieuwe baan geholpen', zegt Nico Baakman, politicoloog aan de Universiteit van Maastricht. Beeld ANP

Tegenwoordig hebben de gemeenteraden het recht van aanbeveling. Een vertrouwenscommissie van de raad selecteert de kandidaten en legt die voor aan de lokale volksvertegenwoordigers. De politieke kleur van de gegadigden is daarbij steeds minder van belang. Want al zouden de Haagse partijleiders willen, dan nog hebben ze hun partijgenoten niet in de hand. Niemand kan verboden worden te solliciteren. En zelfs afspraken bieden geen garantie op succes. CDA'er Gerd Leers dacht zich in 2008 in Rotterdam verzekerd te hebben van de steun van de lokale PvdA. Maar die schoof uiteindelijk zelf Ahmed Aboutaleb naar voren. Uit Leers' reactie sprak ongeloof: 'Ik ben gewoon genept'.

Zo verschoten de afgelopen jaren vele gemeenten van burgemeesterskleur. Het enige wat daarbij vooralsnog niet of nauwelijks verandert: de kans is nog altijd klein dat een burgemeester niet van VVD, CDA of PvdA is. In 1998 had 93 procent van alle Nederlanders een burgemeester van een van de oude drie. In 2016 was het nog altijd 87 procent. Slechts D66 (5 procent) en de lokale partijen slaan een bresje in het bastion. Ook is er een lichte trend waarneembaar naar de onafhankelijke kandidaat: inmiddels hebben twaalf gemeenten, waaronder Maastricht, een burgemeester zonder politieke kleur.

Dominantie van de oude drie

Hoe blijft die voortdurende dominantie van de oude drie in stand? Deels ligt dat aan de SP en de PVV, grote spelers in Den Haag, die nog altijd niet of nauwelijks burgemeesterskandidaten laten solliciteren. Maar waarom komen de lokale kandidaten niet door? 'Ik zou het graag verklaren, maar het is raadselachtig', zegt Baakman. 'Je zou zeggen dat de kleintjes en de lokalen nu zo onderhand hun kans eens grijpen. Dat doen ze niet. Het is speculatie, maar misschien hebben gemeenteraden de neiging om voor ervaring te kiezen. CDA, VVD en PvdA zijn nog altijd leverancier van carrièrepolitici, mensen die van jongs af aan ervaring opdoen in het openbaar bestuur. Wat ook kan meespelen: die vertrouwenscommissies streven naar consensus. Misschien roepen de middenkandidaten uiteindelijk de minste weerstand op.'

Voor wie het echt anders wil, gloort intussen enige hoop: het D66-initatief tot grondwetshervorming om de direct gekozen burgemeester mogelijk te maken, is in eerste lezing al door de Eerste en de Tweede Kamer. De tweede ronde volgt in de komende kabinetsperiode. De kans dat het lukt is groot. De echte revolutie in burgemeestersland zal daarop nog even moeten wachten.

Bekijk hier de politieke kleur van de burgemeesters in alle gemeenten van Nederland.

Correctie: In een eerdere versie van dit artikel stond dat acht gemeenten een partijloze burgemeester hebben. Het zijn er twaalf.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden