Trekt Gülen echt aan al die touwtjes?

De Gülenbeweging lijkt ongrijpbaar. Toch pik je de gülenisten er vaak zo uit, merkt Erdal Balci op. Het ongekende wereldwijde succes van een oude man in Amerika.

Fethullah Gülen. Aanvankelijk een sekteleider als vele. Vanaf de jaren tachtig bleek zijn politieke ambitie. Hij wilde op de lange termijn de Turkse staat overnemen.Beeld reuters

Het was een fascinerend gezicht. In een sportzaal in Ankara zongen Ghanese, Koreaanse en Colombiaanse tieners Turkse liedjes die zelfs voor gewone Turken te archaïsch en te moeilijk zijn. Deze leerlingen van Gülenscholen wereldwijd waren goed 'verturkst', zo konden de duizenden volgers van de geestelijke op de tribune trots concluderen.

In die zomer van 2003 waren Fethullah Gülen en Recep Tayyip Erdogan nog dikke vrienden. De beweging van Gülen mocht jaarlijks terugkerende evenementen organiseren in de grote Turkse steden, zoals deze bijeenkomst in de sportzaal. Het optreden van de leerlingen was indrukwekkend, maar wat was het nut ervan, wilde ik als aanwezige journalist weten. Die vraag heb ik aan wel twintig mensen gesteld die dag. En allemaal spraken ze in soortgelijke zinnen, met veelvuldig terugkerende bezweringen als tolerantie, zorg voor de medemens en wereldvrede.

De Gülenbeweging lijkt ongrijpbaar, maar als je midden in de Turkse gemeenschap staat, is het vaak niet lastig de gülenisten eruit te pikken. De vaste klant van de kapper, de officier van justitie die bij een iftar-maaltijd ook aan tafel zit, de politieagent die jou gaat bekeuren voor te hard rijden. Rustige, beleefde, bijna timide lui zijn het, ideale schoonzonen en -dochters. Je zou bijna denken dat de geheime agenda, het cryptische taalgebruik en de puzzelachtige plannen van hun idool in het zonlicht zijn opgegaan om de volgende dag de gezichten van deze trouwe aanhangers te voorzien van een eeuwigdurende heimelijkheid.

De volgers van Gülen, of ze nu in een dorp in Turkije wonen of in het centrum van Parijs, zijn elkaars duplicaten. Mensen die keurig hun contributie betalen aan de goede zaak. Rijk of arm maakt niet uit, een deel van het inkomen gaat naar de sekte. Bovendien stellen ze zich met zijn allen op als de tandwielen van een geoliede machine die niet alleen voor de islamitische zaak, maar ook voor de promotie van het Turks nationalisme overuren maakt.

De zeventiger Gülen lijkt vanuit een boerderij in het Amerikaanse Pennsylvania, waar hij in zelfverkozen ballingschap zit, honderden scholen, bedrijven, kranten, televisiezenders en ngo's in alle delen van de wereld te dirigeren. Voor de buitenstaander moet het een groot raadsel zijn. Hoe kon Fethullah Gülen, een man uit het arme oosten van het land en nauwelijks opgeleid, enkel door te prediken zo groot worden?

Ondergronds

De kiem van zijn succes ligt in de sektarisch vruchtbare grond van Turkije. Die heeft vele sterke religieuze leiders voortgebracht, de een bekender dan de andere. Een van hen is Rumi, uit de 13de eeuw. In een tijd dat het land nog roeriger was dan het hedendaagse Turkije, en krijgers van het Mongoolse Rijk steden en dorpen vernietigden, mannen en kinderen uitmoordden en vrouwen massaal verkrachtten, had Rumi zich in de stad Konya laten omringen door zijn gevolg. Hij predikte liefde voor de medemens en God en drukte iedereen op het hart dat geduld een schone zaak is en men dus niet moest rebelleren tegen de bezetters. Over het werven van nieuwe volgers schreef hij een gedicht: 'Kom, kom, wie je ook bent. Zwerver, liefhebber, minnaar van het heengaan. Het maakt niet uit, dit is geen karavaan van wanhoop. Kom, ook al heb je je belofte duizendmaal gebroken. Kom, kom, kom opnieuw, kom.'

De Turken hebben geluisterd naar deze oproep. Elke nieuwe generatie aanbad wel nieuwe meesters die onderwezen wat de beste islamitische leef- en denkwijze was. Totdat Mustafa Kemal Atatürk, stichter van de seculiere republiek, een stokje stak voor deze lange traditie. Deze generaal wilde het volk verwestersen en verbood alle sektevorming. Onder zijn bewind en dat van zijn trouwe opvolgers waren de sekten genoodzaakt ondergronds te opereren.

Mustafa Kemal Atatürk. Stichter van de seculiere Turkse republiek in 1923. Hij wilde het volk verwestersen en verbood de vorming van sekten.Beeld Popperfoto/Getty Images

De religieuze voormannen voelden zich bedrogen door Atatürk. Ze hadden de generaal gesteund tijdens de bevrijdingsoorlog en hoopten dat daarna alles bij het oude zou blijven. De werkelijkheid bleek anders. Atatürk regeerde met ijzeren vuist. Dochters moesten voortaan ook naar school, westerse kleding was verplicht en het Arabische schrift werd vervangen door het Latijnse alfabet. Het land kwam langzaam uit de invloedssfeer van de islam.

De geestelijken stonden niet stil en slepen de messen tegen het seculiere gedachtengoed van Atatürk. De aanhang lag voor het oprapen. Immers, de islam schrijft samenscholing van de gelovigen voor. De altijd geldende overtuiging is dat een broederschap in de meest basale behoefte van de moslims voorziet. Je bent daar omringd door medegelovigen die je helpen op het juiste pad te blijven. Op spiritueel vlak is de rangorde in zo'n sekte meer dan welkom. Je kunt de personen bestuderen die hoger op de hiërarchische ladder staan en zien hoe je rolmodellen handelen. Groepsvorming is bovendien door de profeet zelf aangemoedigd. In de Koran zegt de Schepper 'wij' als die het over zichzelf heeft.

Ambities

Een van de imams die niet blij waren met het beleid van Atatürk was de vader van Fethullah Gülen. Zoonlief haalde hij na de basisschool meteen van school en hij leidde hem op tot een jonge gezaghebbende stem in de islam. De talentvolle Fethullah ging wel in overheidsdienst en diende in verschillende steden, maar verkondigde naast de officiële, seculiere lezing van de overheid ook op clandestiene wijze zijn eigen uitleg van het geloof.

Aanvankelijk leek Gülen een sekteleider te worden zoals vele hem waren voorgegaan. Maar vanaf de jaren tachtig bleek meer en meer dat de man, in tegenstelling tot die voorgangers, bulkte van de politieke ambities. Hij wilde op de lange termijn de Turkse staat overnemen.

Recep Tayyip Erdogan. De Turkse president was vroeger een vriend van Gülen. Na de couppoging van 15 juli jaagt hij op aanhangers van diens beweging.Beeld Ulrich Baumgarten / Getty

Het Turkse staatsbestel veranderen is geen klusje dat je even klaart. Als iemand die textielwerk met kant versiert, zo heeft Gülen met alle geduld van de wereld jaar in jaar uit aan zijn grote project gewerkt. Hij zette zijn volgers ertoe aan om in zaken te gaan, scholen te openen en machtig te worden in de media. Zo kreeg hij het voor elkaar dat een gigantisch netwerk van grote bedrijven, onderwijsinstellingen en mediaconcerns, in de hele wereld, onder zijn regie opereerden. Terwijl eerdere sekteleiders alles wat werelds was afwezen, werd de Gülenbeweging een heuse wereldmacht. Het doel heiligde de middelen. Zo werden zelfs examenvragen van tevoren doorgesluisd naar de studenten van de eigen scholen, opdat zij belangrijke posten bij de overheid zouden gaan bekleden.

Maar de sektarisch vruchtbare Turkse grond en de vergaande politieke ambities van Gülen vormen niet de volledige verklaring voor het wereldwijde succes van de beweging. De man in Amerika kan onmogelijk controle uitoefenen op alles wat er in zijn organisatie plaatsvindt. Het zijn de vrome volgelingen die ervoor zorgen dat zijn spirituele holding blijft doorgroeien.

Controleorgaan

In Filosofie Magazine van deze maand vond ik een verklaring voor die laatste factor. Het artikel ging over de verhouding tussen lichaam en brein, maar de bevindingen zijn ook goed toepasbaar op de Gülensekte. Uit hersenscans van profvoetballer Neymar blijkt dat er bij een specifieke enkelbeweging minder hersenactiviteit plaatsvindt dan bij amateurvoetballers of zwemmers. 'Het is niet het brein dat de beweging aanstuurt', concludeert filosoof Aldo Houterman, die onderzoek doet naar sport, lichaam en brein. 'Een rennende kip zonder kop is niet de uitzondering, maar zegt juist veel over hoe een lichaam zichzelf organiseert en kan bewegen.'

Het experiment toont met andere woorden aan dat het brein geen centraal controleorgaan over onze bewegingen is: het lichaam beweegt vanzelf al en het brein coördineert dat. Dat geldt, zo zegt Houterman, ook voor organisaties. 'Ik zie dat voor me als een peloton in een wielerwedstrijd: zonder centrale controle kan dat perfect reageren op de continu veranderende omstandigheden.'

Deze theorie verklaart prima de handel en de wandel bij de succesvolste sekte van deze tijd. Ieder sektelid beweegt zich naar de wens van het brein in Amerika. Zo wordt niet alleen het imposante bouwwerk in stand gehouden, maar hebben de leden ook meteen profijt van de enorme solidariteit binnen dat grootse netwerk.

In zo'n beweging boert iedereen goed. Als lid van die georganiseerde toewijding is het makkelijker om hogerop te komen in de maatschappij. Je hoeft alleen maar mee te doen, omdat anderen al voor je bepalen welke meningen je moet uitdragen. Is het te lastig om het hart van een vrouw te veroveren, dan springt de sekte bij en vindt een geschikte echtgenote voor je.

De ambitieuze sekteleider was voor veel Turken een geschenk uit de hemel. De Turken noemen zich niet voor niets een soldatenvolk. Ze zijn geneigd om zich te laten onderwerpen aan de wil van een sterke leider en gaan er prat op dat ze in het verre verleden dankzij deze manier van handelen vele Europese steden hebben kunnen veroveren. Het individualisme is ondergeschikt aan de wil van een politieke of een religieuze leider.

Gülen is de perfecte verpersoonlijking, die de religieuze, de politieke en de materiële doelstellingen in een enkele sekte heeft samengebracht. Zijn organisatie ligt nu onder vuur en zal wellicht door toedoen van zijn oude maatje Erdogan ten onder gaan. Maar zijn handelwijze bleek goud waard in het land van de sekten.

Voor ambitieuze, nu nog onbekende sekteleiders ligt de methode-Gülen voor het oprapen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden