Trekt Drie Koningen nog bekijks?

Drie Koningen in Tilburg

'Driekoningen, Driekoningen, geef mij een nieuwe hoed. M'n ouwe is versleten, ons moeder mag 't niet weten. Onze pa die heeft het geld al op de toonbank neergeteld.'

Beeld anp

Wat dit liedje precies met het christelijke verhaal over de drie wijzen uit het oosten te maken heeft is niet iedereen duidelijk, maar daarvan trekken de tientallen kinderen in de Petrus en Pauluskerk in Tilburg zich niets aan. Verkleed als koningen, sommige Caspars met een paar zwarte vegen op de wangen, zingen de kinderen uit volle borst voor een jury in ruil voor snoepgoed en eierkoeken.

In enkele koeken zit een boon, zoals die traditioneel thuis in de zogenoemde koningstaart werd meegebakken. Wie de boon vindt, is een dag koning. In Tilburg betekent dat voor de gelukkigen dat ze volgende week een traktatie krijgen op het Paleis-Raadhuis.

Hiddo Westra, de vader van koningen Sara (5), Lena (3) en Esmee (3), is niet gelovig. Zijn vrouw brengt de kinderen het Bijbelverhaal bij, maar ook hij vindt het een leuke traditie. 'Jammer dat steeds minder kinderen meedoen.'

Gingen de Brabantse kinderen vroeger verkleed langs de deuren, nu zijn er een aantal vaste locaties aangewezen voor het Driekoningenzingen. Noodgedwongen, vertelt Cathy Aerssens van de Driekoningen Werkgroep Midden-Brabant, die het organiseert. 'Vroeger, toen wij klein waren, kwamen er soms wel dertig kinderen aan de deur. Dat is nu veel minder.'

Vlaamse, Duitse en Spaanse supermarkten liggen ieder jaar rond Driekoningen vol met koningstaartpakketten. Duitse media drukken foto's af van de bondskanselier met als koningen verkleedde kinderen. In Spanje fungeren de koningen als Sinterklaas. Alleen in Nederland, waar Driekoningen ooit belangrijker was dan Kerstmis, staat de traditie op het punt te verdwijnen. Vermorzeld door de commerciële kracht van Amerikaanse tradities als Halloween.

Toen het Brabantse Driekoningenzingen in 2012 op de lijst van Immaterieel Erfgoed kwam te staan, besloot de Heemkundekring Tilborch, die zich inzet voor cultuurbehoud, dat er iets moest gebeuren om het feest levend te houden. Om op de lijst te blijven moet de Driekoningenviering namelijk wel overgedragen worden op de jongste generatie. Maar deze weet vaak niet meer waar het feest over gaat.

Bedelfeest

Driekoningen staat net als Sint Maarten in de traditie van de bedelfeesten. In de koude winter raakten vroeger de voorraden voedsel en brandstof op en moest men zuinig zijn. 'Dan krijg je feesten die iets van overvloed willen geven. Met dit soort rituelen overbruggen we het duister,' zegt cultuurtheoloog Frank Bosman.

In de Bijbel staat eigenlijk nauwelijks iets over de drie koningen. 'Het is een uiterst schimmige passage van Matteüs. De Griekse tekst rept van 'magiërs' die het kindje Jezus bezoeken, maar dat vonden ze in de Middeleeuwen lastig. Ze werden omgetoverd tot koningen, want dat snapte het feodale Europa heel goed.'

Ook de drie verschillende huidskleuren en windstreken waar de koningen vandaan zouden komen zijn er in de loop der tijd ingeslopen, vertelt Bosman. Daar werd een symbolische betekenis aan verbonden. 'Jezus was er niet alleen voor de Joden, maar voor de hele wereld.'

Onze voorraden raken niet meer op in de winter, maar dat betekent volgens Moergestelnaar Paul Spapens, zelfbenoemd 'cultuur-activist', niet dat het feest overbodig is geworden. Want de kernwaarden van het verhaal en het feest, middels speciale lesbrieven op de Brabantse basisscholen verspreid, staan nog altijd als een huis. Verschillende werelden en culturen die samen, met respect en zorg voor elkaar, op zoek gaan naar het goede. Daarom is het behoud van de traditie volgens Spapens zo belangrijk. 'Het is goed dat we kritisch zijn op onze eigen cultuur. Maar door de christelijke oorsprong wordt het verhaal van de koningen nu niet meer op basisscholen verteld, terwijl het zo'n waardevolle boodschap heeft.'

Toekomst van een traditie

Spapens wil tradities niet coûte que coûte behouden, maar hij vindt dat deze boodschap juist de multiculturele samenleving vooruit kan helpen. Kritiek op het zwart schminken van het kind dat de Afrikaanse koning moet voorstellen is volgens Spapens volkomen misplaatst. Geen racisme, maar respect voor afkomst, vindt hij.

Zowel Spapens als Bosman zien hoe de Driekoningenviering verandert en vernieuwt, en dat stemt ze optimistisch over de toekomst. Zo zag Bosman kinderen in Den Bosch afgelopen weekend allerlei beloftes doen aan Jezus bij wijze van cadeautjes ('ik zal mijn broertje niet meer slaan') en krijgt Spapens elk jaar kinderen aan de deur die niet om snoep vragen, maar om geld voor een goed doel. In Tilburg maken ze er een zang- en verkleedwedstrijd van.

Dat is precies de bedoeling van immaterieel erfgoed, zegt Ineke Strouken, directeur van het Nederlands Centrum voor Volkscultuur. 'Het is dynamisch erfgoed dat ruimte moet krijgen om met de tijd mee te groeien en nieuwe betekenissen te krijgen.' Ook als dat betekent dat er uiteindelijk geen geschminkte koning meer bij zit. 'Als je traditie krampachtig wil houden zoals ze is, teken je het doodvonnis.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.