‘Trek lessen uit de revolutie van 1989’

Deze zomer gingen in Iran tienduizenden de straat op. Eerder deze maand laaiden de demonstraties weer op. Minister Verhagen pleitte voor een opheffen van de censuur op internet om de Iraniërs in staat te stellen ongebreideld informatie uit te wisselen.

Wie naar de demonstranten in de straten van Teheran kijkt, moet onwillekeurig denken aan de demonstranten in Dresden, Berlijn en natuurlijk Leipzig. Waarom lukte het de Oost-Duitsers in die herfst van 1989 om het regime ten val te brengen? Wat is de les die we uit deze revolutie kunnen trekken? Hebben demonstranten in landen als Iran iets aan het Oost-Duitse voorbeeld?

In de nacht van 10 op 11 september 1989 ging de grens tussen Oostenrijk en Hongarije officieel open. Vanuit de DDR ontstond een run op dit gapende gat in de Berlijnse Muur. Binnen enkele dagen keerden meer dan 40.000 Oost- Duitsers de proletarische heilstaat de rug toe. Waarom liepen zo veel vooral jonge mensen weg? Simpel gezegd: de Oost-Duitsers hadden er genoeg van om als proefkonijn voor een repressieve ideologie te dienen. In de jaren zeventig was er nog enig optimisme over de toekomst, maar rond 1982 werd zonneklaar dat het nooit beter zou worden. De bejaarde machthebbers hadden de economie en het milieu verwoest. De ideologie had elke aantrekkingskracht verloren, zeker nadat het regime in 1987 afstand nam van de hervormingen van Gorbatsjov.

Ontvolking


Omineus was de houding van de jeugd. Onder de jongeren heerste een diep gevoel van pessimisme en wantrouwen. Zij namen dan ook in groten getale de benen. De vergelijking met Iran dringt zich hier op. Ook hier een oligarchie die al sinds de revolutie van 1979 de macht niet meer wenst te delen met de nieuwe generatie en die het land economisch te gronde heeft gericht.

De DDR dreigde in hoog tempo te ontvolken. In blinde paniek sloot Erich Honecker, de sterke man, op 3 oktober alle grenzen. Daarop sloeg de woede over de incompetentie van de regering naar binnen. Op 4 oktober waren er demonstraties en vechtpartijen in Dresden. Op 7 oktober vond in Oost-Berlijn de viering van veertig jaar ‘arbeiders- en boerenstaat’ plaats. Het feestje ontaarde in een gênante vertoning. Het publiek riep luidkeels om Gorbatsjov en de demonstranten werden op brute wijze in elkaar geslagen. Van de buitenlandse genodigden in het protserige Palast der Republik zou korte tijd later alleen nog Yasser Arafat in functie zijn. De rest van de apparatsjiks, inclusief Gorbatsjov zelf, zou op de vuilnisbelt van de geschiedenis terechtkomen.

Visafrei bis Hawai


Maandag 9 oktober in Leipzig was het moment van de waarheid. Traditioneel was er elke maandag een gebedsdienst, gevolgd door een korte demonstratieve tocht door de stad. In de loop van september kon deze manifestatie zich in een steeds groter belangstelling verheugen. Op 2 oktober gingen maar liefst 20.000 mensen de straat op, een ongekend aantal voor de DDR. Met een mengeling van angst en blijde verwachting keek iedereen uit naar de 9de oktober. De regering waarschuwde de demonstranten en speculeerde openlijk over ‘een Chinese oplossing’. In juni 1989 liet het Chinese regime tanks en soldaten los op vreedzaam demonstrerende studenten. Ondanks deze dreiging gingen 70.000 demonstranten aan het einde van de middag de straat op. Honecker volgde vanuit een Berlijnse bunker via een gesloten televisieverbinding de demonstratie. Schuimbekkend moest hij worden afgevoerd, op 18 oktober werd hij afgezet.

Geweld bleef uit. De Oost-Duitse legertop vertrouwde zijn eigen manschappen niet meer en hield het leger in de kazerne. Maar nóg belangrijker was dat de Sovjet- Unie niet te hulp kwam met tanks. Anders dan in 1953 in de DDR, in 1956 in Hongarije en in 1968 in Praag zette de Sovjet-Unie geen geweld in. Daarmee was de ban gebroken. De Sovjet-Unie had daarmee het regime feitelijk vogelvrij verklaard.

Een golf van ‘maandagdemonstraties’ spoelde over het land. Met de leuze “Wir sind das Volk” wist het volk de politieke soevereiniteit te heroveren. Binnen vier weken was de staatsmacht gesloopt en het communisme ten grave gedragen. Op 9 november ging de Berlijnse Muur open. Eindelijk zou de prachtige leuze “Visafrei bis Hawai” werkelijkheid worden. Nog geen jaar later, op 3 oktober 1990, was de Duitse hereniging een feit.

Teheran


Wie deze zomer de beelden uit Teheran zag, kon niet anders dan terugdenken aan de gebeurtenissen in Leipzig. Een volk dat onverschrokken de straat op gaat. Een regime met een ideologie die niet meer serieus wordt genomen. Een falend economisch beleid dat het land in armoede heeft gestort. En wellicht de belangrijkste overeenkomst: een jeugd die elk vertrouwen heeft verloren dat het regime in staat is een betere toekomst te bieden.

Naast deze overeenkomsten is er een groot verschil. Het regime in Teheran is nog steeds bereid om geweld tegen de eigen bevolking in te zetten. Veiligheidstroepen slaan ongewapende demonstranten in elkaar. Wat ontbreekt is een hervormer die in staat is om het geweld te stoppen. Naar het zich laat aanzien is er in Iran (nog) geen Gorbatsjov opgestaan.

Maar er is een perspectief. Dankzij de nieuwe media zoals internet en Twitter kan de bevolking, en zeker de jeugd, zich vrij informeren en dat is een groot goed. Zolang de bevolking elkaar én de buitenwereld kan informeren heeft de opstand een kans.

De opstand in de DDR begon niet voor niets in Leipzig. Hier waren cameraploegen uit het Westen actief en demonstranten voorzagen hen van filmmateriaal. Vrije informatie is het enige wapen van de demonstranten, maar het is een krachtig wapen. Met vrije informatie bedoel ik niet berichtgeving door embedded journalisten zoals T. Ramadan, maar werkelijk vrije nieuwsgaring op het world wide web. Het was de West-Duitse televisie die de Oost-Duitsers al die jaren een beeld van een andere wereld had voorgehouden. Dat is misschien wel de belangrijkste les van 1989: dictaturen laten zich niet ‘van binnen uit’ hervormen, dictaturen moeten worden gesloopt.

Willem Melching is historicus aan de UvA. Binnenkort verschijnt Het wonder Bondsrepubliek in 20 portretten dat hij met Frits Boterman samenstelde.

Toeristen kijken naar het kunstwerk 'Verdwenen Berlijnse Muur' van de Zuid-Koreaan Eun Sok Lee. Het werk, geplaatst naast de Brandenburger Tor, refereert aan de val van de muur op 9 november 1989. (AP)
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden